Mecâzü'l-Kur'ân ve Belağat: Vahyin Edebî ve İrfânî İncelikleri
Fasıl I: Kur'an'da Mecâz Hakikati ve Dil Felsefesi
İmâm ez-Zerkeşî, Kur'an-ı Kerîm'de mecâzın varlığını inkâr eden zâhirperest taassuba karşı Arap dilinin belâgat kanunlarını müdafaa eder. Mecâz dilde bir yalan değil, bilakis hakikatin ifade gücünü kat be kat artıran en yüksek edebî kemâldir.
Fasıl II: İstiâre ve Teşbih Sanatlarının Vahiyle İ'câz Kazanması
Kur'an'daki istiâre ve teşbih levhaları: 'Gecenin nefes alması' (Tekvîr, 18), 'Münafıkların amellerinin fırtınalı gündeki küle benzemesi' (İbrahim, 18). Zerkeşî, bu edebî sanatların mânayı somutlaştırıp kalbe nasıl nakşettiğini tahlil eder.
Fasıl III: Kinaye, Ta'riz ve Nebevî İfadenin Zarafeti
Açıkça söylenmesi haya duygusunu zedeleyecek mahrem meselelerin en yüksek zarafetle kinaye yoluyla beyanı: Karı-koca münasebetinin 'libas' (örtü) olarak tavsifi; ta'riz sanatıyla muhatabın yüzüne vurmadan ders verme hikmeti.
Fasıl IV: Mecâz-ı Aklî ve İsnâd-ı Mecâzî: Âyetlerdeki Derinlik
Fiilin hakikî fâilinden başkasına isnat edilmesi: 'Gündüz oruç tuttu', 'Falan âyet onların imanını artırdı'. İsnâd-ı mecâzînin tevhid inancıyla çelişmediğini, bilakis Cenâb-ı Hakk'ın sebepler dairesindeki tasarrufunu edebî bir letafetle yansıttığını açıklar.
Fasıl V: Îcâz ve İtnâb: Az Sözle Sonsuz Mânâ İfade Etme Sanatı
Kur'an'ın en büyük mûcizelerinden biri olan îcâz (az lafızla engin mânâ): 'Kısasta sizin için hayat vardır' (Bakara, 179) vecizesinin tahlili; lüzumu halinde ise şefkat ve tekit için yapılan itnâb (sözü uzatma) sanatının incelikleri.
Fasıl VI: Edebî İnceliklerin Fıkhî ve İtikadî Hükümlere Tesiri
Belâgat kaidelerinin bilinmemesinin fıkıhta ve itikatta yol açtığı büyük sapmalar: Mecâzî ifadeleri harfiyen zâhirine hamletmenin tecsîm ve teşbih batağına sürüklemesi; fakihin belâgat bilmeden nasslardan hüküm çıkaramayacağı hakikati.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Harflerin Ötesindeki Mânevî Zevk ve Müşâhede
Kur'an'ın belâgat inceliklerini kavrayan kul, sadece zihnen bir edebiyat dersi almaz; vahyin kudsî ahengini kalbinde duyarak ilâhî kelâmın lezzetine erer ve secdeye kapanır.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmâm ez-Zerkeşî'nin hangi ilmî metodolojisi esas alınmıştır?
Bedreddîn ez-Zerkeşî'nin Kur'an ilimleri, fıkıh usûlü okyanusu, küllî kaideler ve hadis tahkikini mezceden 47 temel disiplinlik anıt metodolojisi esas alınmıştır.
Eserdeki usûlî ve irfânî düsturlar günlük hayata nasıl tatbik edilir?
Vahyin belâgat ve münasebet inceliklerini tefekkür etmek, beş küllî kaide ile amelleri tanzim etmek, sünnetin maksadını kavramak ve zâhir-bâtın dengesini muhafaza etmek suretiyle tatbik edilir.
Metinde nakledilen kaidelerin ve tahlillerin kaynakları nelerdir?
Zerkeşî'nin el-Burhân fî Ulûmi'l-Kur'ân, el-Bahru'l-Muhît, el-Menşûr fi'l-Kavâid, el-İcâbe ve Teşnîfü'l-Mesâmi' eserlerindeki muhkem nasslar ve mütekellimîn usûlü delilleridir.