Rebîu'l-Ebrâr ve Fusûsü'l-Ahbâr: İrfânî Kıssalar, Edeb ve Latifeler

Zemahşerî'nin edeb, ahlâk, tarih ve tasavvuf kültürünü cem ettiği en hacimli şaheseri Rebîu'l-Ebrâr ve Fusûsü'l-Ahbâr (Hayırlı İnsanların Baharı)'dır. Eser, insanın mânevî hayatını ilgilendiren yüze yakın tematik fasıldan müteşekkildir: İlim, akıl, zühd, cömertlik, tevekkül, ölüm, semâ ve dostluk.

Zemahşerî bu eserde sert bir gramerci değil; gönülleri fetheden zarif bir sohbet pîri ve arif bir kıssahan olarak karşımıza çıkar.

Eserde Hasan-ı Basrî, Veysel Karânî, İbrâhim b. Edhem ve Mâlik b. Dînâr gibi ilk dönem zühd önderlerinin bilinmeyen hikmetli menkıbeleri nakledilir. Her kıssa, dinleyene dünya hırsını unutturup kalbî gözyaşı döktüren bir ibret aynasıdır.

Zemahşerî, meşru sınırları aşmayan latifelerin kalbin yorgunluğunu giderdiğini savunur. Hadîs-i şerîfte buyurulduğu gibi: 'Kalpleri zaman zaman dinlendirin, zira yorulan kalp körleşir.' Eserdeki zekice nükteler, insan tabiatını tanıyan psikolojik bir derinlik taşır.

Rebîu'l-Ebrâr'da kuşların ötüşünden nehirlerin akışına, gök gürültüsünden yıldızların hareketine kadar tabiatın her unsuru Allah'ı tesbih eden birer âyet olarak tasvir edilir. Ârif, kâinattaki her seste Hâlik'ın sanatını temâşâ eder.

Zemahşerî'nin eserinde Ehl-i Beyt'e, Hz. Ali, Hz. Fâtıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin efendilerimize duyulan derin muhabbet ve hürmet özel fasıllarda işlenir. Zemahşerî, Ehl-i Beyt sevgisini imanın ayrılmaz bir cüzü kabul eder.

Rebîu'l-Ebrâr, Osmanlı vakanüvisleri, şairleri ve vaizleri için tükenmez bir hikâye ve darb-ı mesel kaynağı olmuştur. Taşköprizâde ve Kâtip Çelebi, eseri ahlâk ve kültür terbiyesinin başyapıtı olarak methetmişlerdir.

Rebîu'l-Ebrâr (İyilerin Baharı), dünyaya değil âhirete bakan bir bahçedir. Bu bahçenin gülleri zikrullah, bülbülleri ârifler, meyveleri ise rızâ-yı ilâhîdir.