Nevâbiğu'l-Kelim: Sözün Sultanı, Vecîz Hikmetler ve Hakikat Damlaları

Zemahşerî'nin aforizma ve vecize sahasındaki eşsiz şaheseri Nevâbiğu'l-Kelim (Fesahatli ve Parlak Kelamlar) adını taşır. Eser, Peygamber Efendimiz'in cevâmiu'l-kelim (az sözle sonsuz manalar ifade etme) sünnetine ittibâen kaleme alınmış yüzlerce kısa, keskin ve hikmetli ahlâk cümlesinden ibarettir.

Her bir kelâm, bir hakikat okyanusunun tek bir damlaya sığdırılmış hülasası gibidir.

Eserde sabır bir kalkan, tevekkül ise yıkılmaz bir kale olarak tasvir edilir. Zemahşerî der ki: 'Kaza ve kader okları yaydan fırladığında, tevekkül kalkanından başka hiçbir zırh seni koruyamaz.'

Büyük bir dil üstadı olmasına rağmen Zemahşerî, lüzumsuz sözün (mâlâyânî) kalbi öldürdüğünü en veciz sözlerle ikaz eder: 'Dil küçük bir et parçasıdır, lakin açtığı yara kılıç yarasından daha derindir.' Ârifin sükûtu tefekkür, kelâmı ise hikmet olmalıdır.

Zemahşerî'nin vecizelerinde kibir kuru bir ağaca, tevâzu ise meyveli dala benzetilir: 'Kendini yüksek gören dağın tepesindeki kar gibidir; güneş doğunca erir, suya dönüşüp vadiye akar.'

Dost seçimi ve samimiyet bâbında Zemahşerî, menfaat üzerine kurulan dostlukların sahte paraya benzediğini, zorluk gününde kalp paranın hemen foyasının çıkacağını veciz darb-ı mesellerle beyan eder.

Nevâbiğu'l-Kelim, İslâm coğrafyasındaki edipler ve talebeler için ezber metni olmuştur. Çocuklara lisan zarafeti ve ahlâk terbiyesi kazandırmak gayesiyle medreselerde ilk ezberletilen metinler arasında yer almıştır.

Nevâbiğu'l-Kelim'in bize fısıldadığı hakikat şudur: Sözün kıymeti çokluğunda değil, hulusunda ve mânâ derinliğindedir. Hakikat eri laf kalabalığı yapmaz; tek bir hikmetli nefesle binlerce kalbi diriltir.