Mukaddimetü'l-Edeb: Hârizmşâhlar Devrinde Arapça-Türkçe İrfân Köprüsü

Zemahşerî, Orta Asya Türk dünyasının ulu hükümdarı Hârizmşâh Atsız b. Muhammed için Mukaddimetü'l-Edeb adlı eşsiz lügat ve gramer kılavuzunu telif etmiştir. Atsız'ın kütüphanesi için hazırlanan bu eser, Türklerin İslâm medeniyeti dairesinde Arap dilini en yüksek seviyede öğrenmelerini temin eden abidevî bir şaheserdir.

Mukaddimetü'l-Edeb'in günümüze ulaşan en mühim nüshaları, Arapça metnin altına Hârizm Türkçesi, Farsça ve yer yer Çağatayca ile yazılmış satıraltı tercümeler ihtiva eder. Bu nüshalar, Türk dilinin 12. ve 13. yüzyıllardaki ses, şekil ve kelime hazinesini aydınlatan en kıymetli dil yadigârları arasındadır.

Zemahşerî bu eserinde kelimeleri tematik fasıllara ayırmıştır: Gök cisimleri, yeryüzü unsurları, hayvanlar, bitkiler, ev eşyaları, insan uzuvları ve fiiller. Bu metodoloji, lügatın pratik hayatta konuşma ve yazma dili olarak süratle öğrenilmesini sağlamıştır.

Mukaddimetü'l-Edeb, Hârizm Türklerinin İslâmî ilimlere ve Kur'an diline olan derin muhabbetinin somut delilidir. Eser sayesinde Türk aydınları ve ulemâsı, Arapçayı ana dilleri gibi kavramış; fıkıh, kelâm ve tasavvuf sahasında cihanşümul eserler vermişlerdir.

20. yüzyılda büyük Türk tarihçisi Zeki Velidi Togan ve ünlü şarkiyatçı Nicholas Poppe, Mukaddimetü'l-Edeb'in Türkçe ve Moğolca tercümeli yazmalarını keşfedip ilim âlemine tanıtmışlardır. Bu çalışmalar, eserin Türkoloji ve Altayistik sahasındaki eşsiz değerini ortaya koymuştur.

Hoca Ahmed Yesevî'nin hikmetleri ve Necmeddîn-i Kübrâ'nın Hârizm'deki tasavvuf mektebi, Zemahşerî'nin inşa ettiği bu sağlam dil ve edebiyat zemini üzerinde yükselmiştir. Doğru lisan olmadan doğru irfan inşa edilemez.

Kur'ân-ı Kerîm'de buyurulur: 'Dillerinizin ve renklerinizin farklı olması da O'nun âyetlerindendir' (Rûm 22). Mukaddimetü'l-Edeb, Türkçe ile Arapçayı tevhîd potasında buluşturan ilâhî bir kardeşlik köprüsüdür.