Etvâku'z-Zeheb fi'l-Mevâiz: Altın Gerdanlıklar ve İrfânî Ahlâk

Cârullâh ez-Zemahşerî'nin edebiyat ile tasavvufî ahlâkı en zarif şekilde birleştirdiği eseri Etvâku'z-Zeheb fi'l-Mevâiz ve'l-Hutab (Altın Gerdanlıklar)'dır. Yüz müstakil makaleden (makāle) müteşekkil olan bu eser, insanın dünya gafletinden uyanması, nefis putunu kırması ve âhiret azığını hazırlaması için kaleme alınmış kudsî nasihatler manzumesidir.

Zemahşerî her makaleyi altın bir gerdanlık halkası gibi işlemiş; secili (kafiyeli nesir) Arapçasının musikisiyle gönülleri derinden sarsmıştır.

Eserde nefis, süslü tuzaklarıyla insanı uçuruma sürükleyen bir düşman olarak tasvir edilir. Zemahşerî şöyle nida eder: 'Ey nefsine aldanan zavallı! Gençliğin yeşilliği solar, ihtiyarlığın beyaz karları saçlarına yağar; sen hâlâ gaflet uykusunda ne vakte kadar pinekleyeceksin?'

Bu hikmetli darb-ı meseller, zâhidlerin ve sâliklerin virdi haline gelmiştir.

Zemahşerî, sarayların, mevkilerin ve fani mülkün bir gölgeden ibaret olduğunu açıklar. Dünya bir handır; yolcu olan insan hanın süslerine bağlanıp kalırsa asıl vatanını unutur. Hakiki zenginlik mal çokluğu değil, gönül tokluğu ve kanaat hazinesidir.

Arap edebiyatında seci sanatı ekseriyetle boş lafazanlık için kullanılırken, Zemahşerî secileri hikmet ve Kur'anî tefekkürün hizmetine vermiştir. Cümlelerin kafiyeli akışı, dinleyenin kalbinde bir seher rüzgârı gibi esip gözleri yaşartır.

Etvâku'z-Zeheb'in ana sütunlarından biri 'Sıdk'tır. Zemahşerî, içi başka dışı başka olan münafıkâne riyâkârlığı şiddetle yerer. Allah katında kabul gören yegâne amelin gösterişten arınmış saf ihlas olduğunu hatırlatır.

Eser, asırlar boyunca Farsça, Türkçe ve Latinceye tercüme edilmiştir. Osmanlı devrinde şârihler Etvâku'z-Zeheb'e geniş şerhler yazmış, mekteplerde ahlak ve edebiyat ders kitabı olarak okutmuşlardır. Avrupa'da da şarkiyatçılar tarafından erken dönemde basılmıştır.

Zemahşerî'nin yüzüncü makaledeki nihâî öğüdü şudur: Fani altından gerdanlıklar boyunları süsler ve kabirde çürür; ancak hikmet ve takvâdan örülen altın gerdanlıklar ruhu tezyin eder ve Arş-ı Âzam'ın gölgesinde parıldar.