Esâsü'l-Belâga: Hakikat, Mecaz ve Arap Dilinin İrfânî Mîzânı

İslâm lügatçilik tarihinde kelimeleri ilk defa bugünkü modern alfabetik sözlük düzenine (ilk harfinden son harfine) göre tanzim eden muazzam eser Esâsü'l-Belâga'dır. Zemahşerî, klasik sözlüklerin karmaşık kafiye yahut mahreç sistemlerini terk ederek talebelerin ve ediplerin aradıkları kelimeye doğrudan ulaşmalarını temin etmiştir.

Ancak eserin asıl inkılâbı alfabetik tertibinde değil; her kelimenin hakiki manası ile mecâzî manasını kesin çizgilerle birbirinden tefrik etmesindedir.

Zemahşerî, her madde başını incelerken evvela o kökün Arapların gündelik hayatındaki somut, maddî karşılığını (hakikat) verir. Ardından 'Ve min mecâzihî...' (Ve bu kelimenin mecâzî kullanımlarındandır ki...) başlığı altında o lafzın edebiyatta, şiirde ve Kur'an'da kazandığı soyut, mânevî ve irfânî manaları sıralar.

Bu metot, dilin donuk bir kalıp değil, insanın rûhî ve zihnî tekâmülüyle beraber genişleyen yaşayan bir organizma olduğunu ispatlamıştır.

Esâsü'l-Belâga, Cahiliye ve İslâmî devrin en büyük şairlerinin beyitleriyle ve hadîs-i şerîflerin kudsî ibareleriyle doludur. Zemahşerî, her mecâzî kullanımı fasih şevâhid (örnek beyitler) ile tescil eder. Bu sayede eser, kuru bir sözlük olmaktan çıkıp bir edebiyat ve estetik antolojisine dönüşmüştür.

Zemahşerî'nin Esâsü'l-Belâga'sı, bizzat kendi tefsiri el-Keşşâf'ın temel lügat altyapısını teşkil eder. Kur'an'da geçen 'kalplerin mühürlenmesi', 'ellerin boyunlara bağlanması' yahut 'nurun karanlıkları yırtması' gibi âyetlerin zâhirî bir cismaniyet değil, yüksek bir mecâz ve istiâre olduğu bu sözlük yardımıyla çözümlenir.

Asırlar boyunca kâtipler, münşîler, şairler ve vâizler, sözlerini süslemek ve fesâhat kazanmak için Esâsü'l-Belâga'yı ezberlemişlerdir. Eser, kelimelerin çağrışım dünyasını zenginleştirerek ediplere zengin bir mecaz repertuarı sunmuştur.

Yirminci yüzyılda Toshihiko Izutsu gibi modern semantikçiler ve dilbilimciler, Zemahşerî'nin hakikat-mecaz ayrımındaki derin sezgisini modern anlambilimin öncüsü olarak değerlendirmişlerdir. Zemahşerî, lafızların tarihî ve kültürel bağlamda nasıl anlam genişlemesine uğradığını bin yıl önce tespit etmiştir.

Esâsü'l-Belâga'nın tasavvufî tevili şudur: 'el-Mecâzü kantarâtü'l-hakîka' (Mecaz, hakikatin köprüsüdür). Görünen fânî kâinat bir mecazdır; o mecaz köprüsünden geçen ârif, mutlak ve ebedî Hakikat olan Cenâb-ı Hakk'a vâsıl olur.