el-Keşşâf an Hakāikı't-Tenzîl: Belâgat, İ'câz ve Kur'an Semantiği

Hicrî 467-538 (1075-1144) seneleri arasında yaşayan Ebü'l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-Zemahşerî, İslâm ilimler tarihinin en büyük Arap dili, belâgat ve tefsir dâhilerindendir. Hârizm'in kadîm Zemahşer kasabasında doğmuş, Bağdat ve Horasan ilim merkezlerinde devrin ulu allâmelerinden tahsil görmüştür. İlim tahsilindeki sarsılmaz azmi, ömrünün uzun yıllarını Kâbe-i Muazzama'nın gölgesinde ibadet ve telifle geçirmesine vesile olmuş; bu sebeple İslâm âleminde hürmetle Cârullâh (Allah'ın Komşusu / Kâbe Mücâviri) unvanıyla yâd edilmiştir.

Zemahşerî, ana dili Türkçe ve Hârizmce olmasına rağmen, Arap dilinin en ince sarf, nahiv, şiir, lügat ve fesâhat sırlarına bir bedevî Arap şairinden çok daha derinlemesine nüfuz etmiştir. Onun bu dehâsı, Kur'ân-ı Kerîm'in nazmındaki erişilmez i'câzı (mucizeliği) cihan çapında şerh eden el-Keşşâf tefsirinin doğuşunu hazırlamıştır.

Zemahşerî'den önce tefsirler ekseriyetle rivâyet, fıkıh yahut zâhirî kelâm tartışmaları ekseninde kaleme alınmaktaydı. Ancak Zemahşerî, Kur'an'ın asıl mu'cizesinin 'kelimelerin ilâhî dizilişinde' (nazm) ve harflerin birbiriyle kurduğu melekûtî âhenkte gizli olduğunu vazetmiştir. Mekke'de Harem-i Şerîf'te yazdığı el-Keşşâf an Hakāikı Gavâmizi't-Tenzîl ve Uyûni'l-Ekāvîl fî Vücûhi't-Te'vîl, Kur'an'ın fesâhat perdelerini aralayan bir keşif feneri olmuştur.

Zemahşerî, tefsirinde Meânî ve Beyân ilimlerini mutlak bir ölçü kılmıştır. Ona göre bu iki ilme hakkıyla vâkıf olmayan bir müfessir, Kur'an deryasının yalnızca kıyısında ıslanan bir yolcu gibidir; derinlerdeki inci ve mercanlara ancak belâgat dalgıçları erişebilir.

Zemahşerî, belâgat nazariyesinin kurucusu Abdülkāhir el-Cürcânî'nin Delâilü'l-İ'câz'da sistemleştirdiği 'Nazm Teorisi'ni Kur'an'ın 114 sûresine bizzat tatbik eden ilk ve en büyük müfessirdir. Nazm teorisine göre güzellik tek tek kelimelerde değil; kelimelerin cümle içindeki terkibinde, takdim-tehirinde, hazif (kelime eksiltme) ve îcaz (özlü söyleyiş) sanatlarındadır.

el-Keşşâf'ta her âyetin ardından sorulan 'İn kulte... kultü...' (Eğer dersen ki neden bu kelime seçildi? Derim ki çünkü şu nükte vardır...) diyalektik yöntemi, Kur'an lafızlarının arkasındaki eşsiz hikmetleri bir kuyumcu titizliğiyle gün yüzüne çıkarır.

Kur'an-ı Kerîm'deki mecâzî ifadeler, Zemahşerî'nin elinde somut birer hakikat tablosuna dönüşür. Örneğin 'Allah'ın ipine sımsıkı sarılın' (Âl-i İmrân 103) âyetindeki 'habl' (ip) kelimesini tahlil ederken, gökten yere uzanan ilâhî vahiy ve hidâyet rabıtasını temsilî istiâre (istiâre-i temsîliyye) zirvesinde şerheder.

Zemahşerî'ye göre Kur'an'ın dili sadece akla hitap eden kuru bir mantık lisânı değildir; kalpleri rikkatle sarsan, muhayyileyi melekût semâlarına kanatlandıran canlı ve hareketli bir şiiriyet ummânıdır.

Zemahşerî, itikatta Mu'tezile mektebine mensuptur ve eserinde tevhid ve adalet prensiplerini kendi kelâmî anlayışıyla savunmuştur. Ancak onun belâgat sahasındaki emsalsiz üstünlüğü sebebiyle, Ehl-i Sünnet'in en büyük kelâmcıları ve müfessirleri el-Keşşâf'ı asla terk edememişlerdir.

Kādî Beyzâvî Envârü't-Tenzîl'inde, Nesefî Medârikü't-Tenzîl'inde, Fahrüddîn er-Râzî Mefâtîhu'l-Gayb'ında ve Seyyid Şerîf Cürcânî meşhur hâşiyesinde, Zemahşerî'nin belâgat cevherlerini aynen almış; itikadî tevil ve tasarruflarını ise Ehl-i Sünnet akîdesi dairesinde tashih edip tekmil etmişlerdir.

Osmanlı medreselerinde tefsir derslerinin mihveri el-Keşşâf ve onun üzerine yazılan hâşiyeler olmuştur. Fatih Sultan Mehmed devrinden itibaren Molla Fenârî, Molla Yegân, Ali Kuşçu ve Sa'düddin et-Teftâzânî mektepleri, el-Keşşâf mütalaası olmadan tefsirde icâzet vermemişlerdir.

Özellikle Seyyid Şerîf Cürcânî'nin Hâşiyetü'l-Keşşâf eseri, Osmanlı ulemâsının başucu kitabı olmuş; Kur'an'ın edebî ve felsefî derinliği bu metinler üzerinden nesilden nesile intikal etmiştir.

el-Keşşâf'ın nihâî dersi şudur: Kur'an lafızları, ilâhî cemâlin ve celâlin yeryüzündeki harf kalıplarına bürünmüş tecellîleridir. Bir kelimenin neden başka bir kelimeye tercih edildiğini anlayan kul, Kelâmullah'ın karşısında hayret ve secde makamına erer.

'Kur'an'ın belâgatını tatmayan kimse, onun ilâhî bir kelâm olduğunu aklî delille bilse dahi, kalbî zevk ve zevk-i selîm ile müşâhede edemez.'