el-Enmûzec, el-Kıstâs ve Dîvânü'z-Zemahşerî: Allâme'nin Diğer Âsârı

Zemahşerî'nin talebeler için kaleme aldığı muhtasar gramer risâlesi el-Enmûzec, nahiv kaidelerini en kısa formüllerle özetleyen bir başvuru kılavuzudur. Cemâleddin el-Erdebîlî başta olmak üzere pek çok âlim bu esere şerhler yazarak medreselerde ilk seviye ders kitabı kılmışlardır.

Arap aruz vezinlerini hendesî bir hassasiyetle inceleyen el-Kıstâs, şiirin ritmik mîzânını ortaya koyar. Zemahşerî, aruz dairelerini bir pergel zarafetiyle çizerek şairlerin vezin kusurlarını tespit etmelerine imkân sağlamıştır.

Arap yarımadasının dağlarını, vadilerini, su kaynaklarını ve kutsal mekânlarını lügat ve şiir şahitleriyle anlatan Kitâbü'l-Cibâl ve'l-Emkine ve'l-Miyâh, tarihî coğrafya sahasının paha biçilmez bir kaynağıdır.

Zemahşerî sadece bir dil bilgini değil, aynı zamanda usta bir şairdir. Dîvân'ında yer alan tevhid kasîdeleri, Kâbe mücâvirliğinde döktüğü gözyaşları ve ilim tahsilini öven manzumeleri, onun iç dünyasındaki derin vecdi yansıtır.

Ömrünün son demlerinde Mekke'den memleketi Hârizm'e dönen büyük allâme, Hicrî 538 senesinde Cürcâniye'de (Gürgenç) vefat etmiştir. Mezar taşına kazınan beyitlerde, hayatını Kelâmullah'ın hizmetine adayan bir garip komşunun hüsn-i hâtimesi terennüm edilmiştir.

Zemahşerî'nin açtığı belâgat çığırı; Beyzâvî, Nesefî, Ebüssuûd Efendi, Âlûsî ve Elmalılı Hamdi Yazır'a kadar uzanan muazzam bir tefsir silsilesi doğurmuştur. Hiçbir müfessir onun dilsel keşiflerini zikretmeden âyetleri tam olarak şerhedememiştir.

Cârullâh ez-Zemahşerî'nin bıraktığı devasa külliyat, ilmin ihlasla birleştiğinde zamanı ve mekânı nasıl aştığının ebedî hüccetidir. O, Hârizm'den Mekke'ye uzanan nurlu bir ilim köprüsüdür.