Târîhu'l-İslâm ve Vefeyâtü'l-Meşâhîr: Elli Ciltlik Medeniyet Ansiklopedisi
Fasıl I: Târîhu'l-İslâm'ın Devasa Hacmi ve Kronolojik Tasnif Mantığı
Târîhu'l-İslâm ve Vefeyâtü'l-Meşâhîr ve'l-A'lâm, İslâm medeniyet tarihinin kaleme alınmış en hacimli ve en dakik kütüphanesidir. Zehebî, hicretin ilk yılından başlayarak vefat ettiği hicrî 700'lü yıllara kadar her on yıllık devreyi (tabaka) iki ana eksende inceler: O devrede cereyan eden siyasî, içtimaî ve askerî hâdiseler ve o devrede vefat eden meşhur simaların biyografileri.
Fasıl II: Asr-ı Saâdet ve Hilâfet Döneminin Tarihî ve Mânevî Dönüm Noktaları
Hicret-i Nebeviyye, Bedir, Uhud, Hendek ve Mekke'nin fethi gibi İslâm'ın kuruluş safhaları; Hulefâ-yi Râşidîn devrindeki fetihler, adalet nizamı ve fitne hâdiselerinin ortaya çıkış sebepleri. Zehebî, hâdiseleri naklederken sahâbe-i kirâm arasındaki ihtilaflarda Ehl-i Sünnet'in hüsnüzan ve insaf kaidesini titizlikle muhafaza eder.
Fasıl III: İslâm Medeniyet Havzaları: Bağdat, Şam, Kahire, Nîşâbûr ve Endülüs
Emevîler, Abbâsîler, Selçuklular, Eyyûbîler ve Memlükler devrinde İslâm coğrafyasının kalbi olan ilim merkezlerinin gelişimi: Şam Emeviyye Camii, Bağdat Nizâmiye Medreseleri, Kahire Ezher Camii ve Kurtuba Kütüphanelerinin İslâm aklını ve irfânını nasıl beslediği.
Fasıl IV: İlim ve Kültür Tarihi: Medreselerin, Kütüphanelerin ve Hankahların İnşası
Tarih sadece kılıç ve fetihlerden ibaret değildir; asıl kalıcı olan ilim ve vakıf medeniyetidir. Zehebî, asırlar boyunca kurulan dârülhadisleri, tefsir halkalarını, mutasavvıfların zikir hankahlarını ve tıp dârüşşifalarını kayıt altına alarak İslâm'ın ilmî kurumlaşma tarihini aydınlatır.
Fasıl V: Fitneler, İstidatlar ve Büyük Buhranlar Karşısında Ulemânın Metaneti
Haçlı Seferleri, Moğol İstilası ve Bağdat'ın düşüşü gibi İslâm dünyasını sarsan büyük felaketler karşısında ulemânın ve mutasavvıfların halka ümit aşılayan, cihad ruhunu diri tutan öncülüğü. Zehebî, maddî yıkımların manevî direniş ve tövbe ile nasıl aşıldığını ibretle sergiler.
Fasıl VI: Vefeyât Kayıtlarındaki İnce Tenkit ve Şahsiyet Tahlilleri
Zehebî'nin tarihçilikteki en büyük dehası, vefeyât bölümlerinde her bir şahsiyeti hakkıyla tartmasıdır: Sultanların adalet ve zulümlerini, vezirlerin icraatlarını, âlimlerin ilmî derecelerini ve şâirlerin edebî kudretlerini zerre kadar tarafgirlik yapmaksızın hakkaniyet terazisinde değerlendirir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Zaman Nehrinin Akışı ve Bâkî Olan Hak Teâlâ
Târîhu'l-İslâm; binlerce hükümdarın tahtından indiği, zenginlerin servetlerini geride bıraktığı ve fâni dünyanın bir gölge gibi geçip gittiğini haykıran ulu bir nasihatnâmedir. Bâkî kalan ancak Allah rızâsı için işlenen sâlih ameller ve geride bırakılan hayırlı ilimdir.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmâm ez-Zehebî'nin hangi ilmî metodolojisi esas alınmıştır?
Hâfız Şemsüddîn ez-Zehebî'nin rical tenkidinde adalet ve insaf, hadis tahkikinde senet ve metin illetleri, tarihte ise vefeyât ve menâkıb tahlili metodolojisi esas alınmıştır.
Eserdeki nebevî ve irfânî düsturlar günlük hayata nasıl tatbik edilir?
Nebevî tıbbın koruyucu hekimlik ve hıfzıssıhha ilkeleri, kebâirden sakınma hassasiyeti, Kur'an tertili ve selef-i sâlihînin zühd ve takvâ numuneleriyle amel edilerek hayata geçirilir.
Metinde nakledilen rivayetlerin ve menâkıbın kaynakları nelerdir?
Zehebî'nin Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ, Târîhu'l-İslâm, Mîzânü'l-İ'tidâl, et-Tıbbü'n-Nebevî, Kitâbü'l-Kebâir ve Tezkiretü'l-Huffâz eserlerindeki muhkem senetler ve muteber tabakat kayıtlarıdır.