Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ: İslâm Ricâli, Ârifler ve Evliyâullah Menâkıbı

Hicrî 8. asrın büyük hadis hâfızı ve İslâm tarihçisi Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî'nin (673-748 / 1274-1348) kaleme aldığı Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ, İslâm medeniyetinin yetiştiği en parlak şahsiyetleri tahlil eden 25 ciltlik devasa bir biyografi ansiklopedisidir. Eser, kuru bir tarih kronolojisi değil; ashâb-ı kirâmdan tâbiîne, mezhep imamlarından büyük mutasavvıflara kadar hakikat yolcularının ahlâkını, zühdünü, ilmini ve seyr-i sülûkunu canlı tablolar halinde sunan bir irfân hazinesidir.

Zehebî eserin temelini Asr-ı Saâdet'in kudsî simalarıyla atar: Dört Halife'nin faziletleri, Cennetle müjdelenen on sahâbî (Aşere-i Mübeşşere), Bedir ve Uhud kahramanları, Suffe ehlinin zühdü ve İslâm'ı yeryüzüne yayan fâtihlerin ihlâsı. Zehebî, sahâbenin beşerî vasıfları ile nebevî terbiyeden aldıkları yüksek nûru muazzam bir vukūfiyetle teşrih eder.

Tâbiîn asrının kalb doktorları ve zühd öncüleri: Hasan-ı Basrî'nin hikmetli vaazları, Üveys el-Karanî'nin ihlâs ve mahfiyet sırrı, Saîd b. el-Müseyyeb'in tavizsiz takvâsı, İbrahim b. Edhem ve Fudayl b. İyâz'ın dünyadan tecerrüt edişi. Zehebî, bu büyüklerin geceleri gözyaşlarıyla teheccüde kalkışlarını ve dünyaya zerre kıymet vermeyişlerini nakleder.

İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe, İmâm Mâlik, İmâm Şâfiî ve İmâm Ahmed b. Hanbel'in hayatlarındaki ortak mânevî çizgi: İlimdeki eşsiz dehalarının yanı sıra sultanlara boyun eğmeyişleri, zindana ve kırbaca sabredişleri, geceleri Kur'an hatimleriyle ihya edişleri ve fıkhı ancak takvâ ile taçlandırdıkları hakikati.

Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce gibi hadis sultanlarının rivayet emanetini taşırken gösterdikleri akıl almaz titizlik: Bir tek hadis için aylarca süren çöller aşımı yolculuklar (rıhle), her hadisi yazmadan önce gusledip iki rekât istihâre namazı kılma hassasiyeti ve yalan söyleyen râvileri cerh edişlerindeki adalet.

Zehebî, mutasavvıfları tahlil ederken Ehl-i Sünnet omurgasını ve ölçüsünü elden bırakmaz: Cüneyd-i Bağdâdî, Ebû Süleyman ed-Dârânî, Abdülkādir-i Geylânî ve Ahmed er-Rifâî gibi Kitap ve Sünnet'e sımsıkı bağlı kutupları hürmetle över; şathiyyat ve tevil götürmez aşırılıklara sapanları ise ilmî bir insafla tenkit eder.

Siyer'in nihâî hedefi, okuyucunun kalbini gaflet uykusundan uyandırmaktır. Asırlar boyunca gelip geçmiş binlerce sultanın, âlimin ve ârifin fâni dünyadan göçüp gitmesi karşısında mülkün yalnız Bâkî olan Allah Teâlâ'ya ait olduğunu idrak etmek ve sâlihlerin yoluna revan olmaktır.