Şemsüddîn ez-Zehebî'nin Hayatı, İlim Seferleri ve Ricâl İlmindeki Zirvesi

Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Türkmânî, hicrî 673 (m. 1274) senesinde Dımaşk'ta dünyaya geldi. Âilesi aslen Türkmen olup kuyumculuk (zeheb) sanatı ile meşgul olduğu için 'ez-Zehebî' nisbesiyle anılmıştır. Küçük yaşta Kur'an-ı Kerîm'i hıfzetti ve kıraat dersleriyle ilim yolculuğuna başladı.

Babasının mesleği olan maddî altın sarraflığını bırakıp nebevî sözlerin saflığını tartan mânevî bir hadis sarrafı oldu. On sekiz yaşında hadis meclislerine girdi; Dımaşk, Kahire, İskenderiye, Kudüs, Baalbek, Humus ve Hicaz ilim havzalarını dolaşarak binden fazla hocadan hadis dinledi.

Hâfız Mizzî, İbn Teymiyye, İbn Dakīku'l-Îd, Kādı İbn Cemâa ve Alemüddîn el-Birzâlî gibi devrin zirve âlimleriyle teşrik-i mesaide bulundu. Bilhassa Hâfız Mizzî ile kurduğu ilmî dostluk, Şam'ı asrın hadis başkenti haline getirdi.

Zehebî, İslâm ilimler tarihinde nâdir görülen çok yönlü bir allâmedir: Tarihte İmâmü'l-Müverrihîn, hadiste Hâfızu'l-Asr, rical tenkidinde ise adalet ve insaf miyarıdır. Fıkıhta Şâfiî mezhebine mensup olmakla birlikte nassların delâletini her türlü taassubun üstünde tutmuştur.

Dımaşk'ın en köklü eğitim kurumları olan Ümmü's-Sâlih Dârülhadisi, Nûriyye Medresesi, Zâhiriyye ve Tenkiziyye medreselerinde şeyhü'l-hadis olarak yüzlerce talebe yetiştirdi. Onun ders halkası bütün İslâm dünyasından gelen ilim tâliplerinin kıblesi oldu.

Vefatından birkaç yıl önce kitap okumaktan ve araştırmaktan yorulan gözleri görmez oldu (âmâlık). Bu büyük musibeti derin bir rızâ, zikir ve tefekkürle karşıladı; talebelerine ezberinden hadis ve tarih dersleri vermeye devam ederek teslimiyet irfânını fiilen gösterdi.

Hicrî 748 senesinin Zilkade ayında (m. 1348) Dımaşk'ta vefat etti ve Bâbü's-Sagīr kabristanına defnedildi. Ardında bıraktığı talebeleri İbn Kesîr (Tefsir ve el-Bidâye müellifi), İbn Receb el-Hanbelî, Tâceddîn es-Sübkî ve yüzü aşkın eseriyle İslâm medeniyetinin semasında ebediyen sönmeyecek bir güneş olarak kaldı.