el-Ulûv li'l-Aliyyi'l-Gaffâr: Cenâb-ı Hakk'ın Yüceliği ve Tenzih Esasları

İmâm ez-Zehebî'nin el-Ulûv li'l-Aliyyi'l-Gaffâr adlı eseri, Cenâb-ı Hakk'ın kemâl sıfatlarından olan 'ulûv' (yücelik ve aşkınlık) sıfatını âyetler, hadisler ve selef-i sâlihînin icmâıyla ispat eden muhkem bir akāid metnidir. Zehebî, eseri hem sapkın teşbih fırkalarına hem de sıfatları inkâr eden ta'tîl ehline karşı mutlak tenzih zırhı olarak inşa etmiştir.

'Rahmân Arş'a istivâ etti' (Tâhâ, 5), 'O, kullarının fevkindedir' (En'âm, 18), 'Güzel kelimeler ancak O'na yükselir' (Fâtır, 10) gibi muhkem âyetlerin zâhirî celâli. Zehebî, bu âyetlerin Cenâb-ı Hakk'ın zâtının mahlûkata karışmaktan, hulûl ve ittihaddan münezzeh olduğunu beyan ettiğini açıklar.

Mi'râc hadîsi ve semâvâtın ötesine urûc; câriye hadîsindeki 'Allah nerededir?' suâline semâya işaretle verilen cevap; duada ellerin semâya kaldırılması sünneti ve Arş'ın melekler tarafından taşınması hakikati.

İmâm Mâlik'in meşhur kaidesi: 'İstivâ ma'lûmdur, keyfiyeti meçhuldür, ona iman vaciptir, onun keyfiyetini kurcalamak ise bid'attir'. Selefin sıfatları olduğu gibi kabul edip teşbih ve cismaniyet vehmetmeden inanma (bila keyf) metodu.

Cenâb-ı Hakk'a cisim, aza, sınır ve mekân isnat eden Müşebbihe sapıklığı ile nassların açık mânasını inkâr edip lafızları tahrif eden Cehmiyye fırkasının tenkidi. Zehebî, Ehl-i Sünnet'in ifrat ve tefrit arasındaki orta yolunu müdafaa eder.

Allah Teâlâ zâtıyla Arş'ın fevkindedir, ancak ilmi, kudreti, sem'i, basarı ve ihâtasıyla her yerdedir; hiçbir zerre O'nun ilminden gizli kalamaz: 'Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir' (Hadîd, 4) âyetinin ilim ve murakabe olarak tefsiri.

el-Ulûv akidesi kulda kudsî bir haşyet ve murakabe hissi uyandırır: Yüceler yücesi bir Rabbin huzurunda olduğunu bilen kul, kalbini kibre kaptırmaz; aczini idrak edip secdeye kapanarak Hakk'a en yakın olduğu menzili bulur.