Yedi Nefis Mertebesi ve Yûnus'un Sülûk Yolu: Emmâre'den Sâfiye'ye
Fasıl I: Nefisle Cihadın Farziyeti: 'Nefsindir Seni Yolda Koyan'
Tasavvufun omurgası Seyr-i Sülûk (mânevî tekâmül yolculuğu)'dur. Yûnus Emre şiirlerinde nefis terbiyesini en canlı tablolarla resmetmiştir: 'Nefsindir seni yolda koyan, yolda kalır nefse uyan.' Dışarıdaki düşmanlar gelip geçicidir; insanın baş düşmanı ise iki kaşı arasındaki nefsidir.
Sülûk yolculuğu yedi nefis basamağından oluşur ve sâlik her makamda nefsin bir perdesini yırtarak nûra yaklaşır.
Fasıl II: Nefs-i Emmâre'nin Karanlığı ve İblisî Arzuların Fırtınası
İlk basamak Nefs-i Emmâre'dir (Kötülüğü şiddetle emreden nefis). Bu makamda sâlik günahların, şehvetin, kibrin ve gafletin esiridir. Rengi siyahtır, seyri ilallâhtır.
Yûnus bu hali bir domuz veya vahşi ejderhaya benzetir. Bu ejderha ancak zikrullâh kılıcı ve oruç riyâzetiyle yaralanabilir.
Fasıl III: Nefs-i Levvâme ve Kendini Kınayan Kalbin Pişmanlığı
İkinci mertebe Nefs-i Levvâme'dir (Kıyâme Sûresi 2. âyet: 'Kendini kınayan nefse andolsun'). Günah işler fakat ardından derin bir nedâmet ve gözyaşıyla tevbe eder.
Yûnus'un istiğfar dolu mısraları bu makamın feryadıdır: 'Âşık oldum gûyiyâ ben ol mâh-ı tâbâna / Günahım çok ilâhî, sığındım sana.'
Fasıl IV: Nefs-i Mülhime: İlhamların Yağışı ve Aşk Ateşinin Parlaması
Üçüncü basamak Nefs-i Mülhime'dir (Şems Sûresi 8. âyet: 'Nefse fücûrunu ve takvâsını ilham edene'). Kalbe ilâhî ilhamlar ve hikmet nurları yağmaya başlar. Cömertlik, tevâzu ve sabır hâkim olur.
Yûnus'un şiirlerindeki cezbe ve vecd bu makamda alevlenir: 'Aşkın aldı benden beni, bana seni gerek seni.'
Fasıl V: Nefs-i Mutmainne: Şüphelerden Arınmış Sekînet ve İtminân
Dördüncü basamak Fecr Sûresi'nde müjdelenen Nefs-i Mutmainne'dir ('Ey itminâna ermiş nefis!'). Bütün şüpheler, vesveseler ve korkular zâil olmuştur.
Kalp arşın sekînetine ermiştir; ibadetler külfet olmaktan çıkıp sonsuz bir lezzete dönüşmüştür.
Fasıl VI: Râziye ve Marziyye: Kulun Hakk'tan, Hakk'ın Kuldan Razı Oluşu
Beşinci basamak Râziye (kulun başına gelen her kaza ve kadere rıza göstermesi), altıncı basamak ise Marziyye'dir (Cenâb-ı Hakk'ın o kuldan razı olması).
Yûnus'un 'Lutfun da hoş kahrın da hoş' nidası bu makamın zirvesidir. Nar da gelse nur da gelse sevgilinin hediyesidir.
Fasıl VII: Nefs-i Kâmile/Sâfiye: 'Yûnus Değil Bunu Diyen, Kudret Dili Söyler İken'
Yedinci ve son makam Nefs-i Kâmile (Safiye/Zekiyye)'dir. Kul kendi varlığından tamamen fâni olmuş, Beka billâh sırrına ermiştir.
'Yûnus değil bunu diyen, kudret dili söyler iken' beytinde olduğu gibi; artık konuşan nefis değil, arınmış kalpte tecelli eden Hak nûrudur.
Sihravemen Seyr-i Sülûk Külliyatı; bu yedi adımlı mânevî miracı irfan taliplilerine takdim eder.