Fasıl I: Risâletü'n-Nushiyye'nin Telif Hikmeti ve 1307 Tarihi
Bizim Yûnus'un (1238-1320 civarı) şahsiyetinde Anadolu mayasının zirveye ulaştığı en mühim didaktik eseri *Risâletü'n-Nushiyye* (Nasihatler Kitabı)'dir. Yûnus bu abidevî mesnevîyi bizzat kendi kaydettiği üzere Hicrî 707 (Milâdî 1307-1308) yılında tamamlamıştır.
Eser; aruz vezninin 'fâilâtün fâilâtün fâilün' kalıbıyla kaleme alınmış olup bir mukaddime ile altı ana destandan (bölümden) teşekkül eder. Yûnus, Anadolu insanının Moğol istilaları, taht kavgaları ve iç kargaşalarla tarumar olduğu bir buhran asrında, asıl kurtuluşun dışarıdaki ordularda değil, insanın kendi iç âleminde nefse karşı vereceği Cihâd-ı Ekber'de olduğunu haykırmıştır.
Risâle; ruhun maddî unsurlarla (toprak, su, ateş, yel) olan imtihanını ve iki büyük hükümdar olan Akıl ile Nefis'in savaşını tasvir eder.
Fasıl II: İki Padişahın Ülkesi: Akıl ve Nefis Arasındaki Kozmik Harp
Yûnus insan bedenini ve kalbini muazzam bir memlekete (Gönül Şehri) benzetir. Bu ülkede hüküm sürmek isteyen iki rakip padişah vardır:
Akıl Padişahı (Rahmânî Kuvvet): Hak Teâlâ'nın nûrundan yaratılmış, adaleti, sabrı, şükrü ve edebi emreden âdil hükümdar.Nefis Sultanı (Şeytânî Kuvvet): İblis'in vesveseleriyle beslenen, kibri, hasedi, öfkeyi, şehveti ve dünyalık hırsını kışkırtan zâlim zorba.
Gönül şehri hangi padişahın eline geçerse, insanın amelleri ve ebedî akıbeti de o hükümdarın rengine bürünür.
Fasıl III: Kibir Ordusuna Karşı Tevâzu ve Sabır Askerleri
Risâle'nin birinci destanı 'Kibir ve Tevâzu' savaşıdır. Nefis ordusunun başkomutanı olan Kibir; insanı 'Ben üstünüm, ben bilirim' davasına düşürerek Şeytan'ın düştüğü ebedî lânete sürükler.
Akıl Padişahı bu kibir ejderhasına karşı Tevâzu, Mahviyet ve Alçakgönüllülük ordusunu sevk eder. Yûnus buyurur: 'Toprak ol ki üzerinde güller bitsin; taş üzerinde ot bile bitmez.' Tevâzu kalkanı çekildiğinde kibrin bütün okları kırılır.
Fasıl IV: Hırs ve Haset Yangınının Kanaat Suyuyla Söndürülmesi
İkinci destanda Hırs, Tamah ve Haset canavarları sahneye çıkar. Hırs; dünyayı versen doymayan, bir vadi dolusu altını olsa ikincisini isteyen dipsiz bir cehennem çukurudur. Haset ise başkasının elindeki nimeti kıskanarak kendi içini yakan bir ateştir.
Akıl Padişahı bu yangını söndürmek için 'Kanaat' ve 'Cömertlik' ordusunu meydana çıkarır. Kanaat tükenmez bir hazinedir; rızkın taksimine razı olan kul, dünyanın en zengin sultanından daha hür ve mesuttur.
Fasıl V: Öfke (Gazap) Canavarının Hilm ve Merhametle Ehlîleştirilmesi
Üçüncü destan Öfke ve Gazap mevzusudur. Gazap aklı baştan alan, yuvaları yıkan, kan döken bir çılgınlık cinnetidir.
Yûnus bu azgın canavara karşı Hilm (Yumuşak huyluluk), Af ve Merhamet kılıcını çeker. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) 'Hakiki pehlivan güreşte rakibini yenen değil, öfkelendiğinde nefsine hâkim olandır' Nebevî ölçüsü, Yûnus'un mısralarında ebedî bir ahlâk kanunu haline gelir.
Fasıl VI: Gıybet ve Dil Âfetlerinden Selâmet Kalbine Hicret
Dördüncü ve beşinci destanlar dilin âfetlerini (yalan, gıybet, koğuculuk, iftira) tahlil eder. Dil, bir kıvılcımla koca bir ormanı yakan ateş gibidir.
Yûnus sâlikin sükûtu, doğru sözü ve zikrullâhı vird edinmesini emreder: 'Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı / Söz ola ağulu aşı bal ile yağ ede bir söz.' Doğru ve hikmetli kelâm, kalbi selâmete eriştiren melekûtî bir iksirdir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Gönül Şehrinin Mâmur Edilmesi
Risâletü'n-Nushiyye'nin nihayetinde Akıl Padişahı muzaffer olur; nefsin karanlık orduları hezimete uğrar ve Gönül Şehri adalet, aşk ve huzur ile mâmur edilir.
Sihravemen Yûnus Emre Külliyatı; günümüzün zihnî ve ahlâkî buhranlarında boğulan insanına kendi içindeki Akıl Padişahı'nı tahta çıkarma yolunu gösterir.
n bu kurucu abidesini en sahih şerhleriyle istifadeye sunar.