Dîvân-ı İlâhiyyât: Şathiye-i Yûnus ve Vahdet-i Vücûd Aşkı

Fasıl I: Dîvân-ı Yûnus'un Teşekkülü ve Aşk-ı İlâhî Mecnûnluğu

Yûnus Emre Dîvânı; Anadolu Türkçesinin ebedî Kur'ânî ve irfânî sesidir. Yûnus şiir yazmak için şiir yazmamış; kalbinde alev alev yanan aşk-ı ilâhî ateşini, cezbe hallerini ve melekûtî tecellîleri mısralara dökmüştür.

Onun şiirleri kütüphanelerin tozlu raflarında kalmamış; 700 yıldır camilerde, tekkelerde, meydanlarda ve meclislerde ilâhî olarak terennüm edilmiş, nesilden nesile aktarılarak bir milletin rûhî hafızasını inşa etmiştir.

Fasıl II: 'Çıktım Erik Dalına' Şathiyesinin Bâtınî ve Tasavvufî Te'vîli

Yûnus'un en meşhur ve en çok tartışılan şathiyesi:

'Çıktım erik dalına anda yedim üzümü / Bostan ıssı kakıyıp der ne yersin kozumu.'

Zâhir ulemâsı bu mısraları anlamsız bir saçmalık zannederken, büyük mutasavvıflar bu beytin tasavvufun en derin dört mertebesini özetlediğini keşfetmişlerdir:

• Erik: Şeriat mertebesidir (Dışı yenir, içi sert çekirdektir).
• Üzüm: Tarikat mertebesidir (Tamamı tatlıdır, suyu aşk şarabıdır).
• Ceviz (Koz): Hakikat mertebesidir (Sert kabuğu kırılınca içindeki saf marifet beyni ortaya çıkar).

Fasıl III: Balıkla Kavağın Düğünü: İmkânsızlıkların Vahdette Birleşmesi

Şathiyenin devamındaki 'Kaval çaldım balığa, kavak bağına vardı' remzi; aklın dar kalıplarıyla imkânsız görünen gaybî hakikatlerin, aşk deryasında nasıl bir araya geldiğini anlatır.

Kavak ağacı gibi havai heveslere kapılmış nefis, vahdet suyunda yüzen balık (ruh) ile kucaklaştığında kâinatın zıtlıkları tevhidin mutlak ahenginde erir.

Fasıl IV: Cennet Arzusu ve Cemâlullâh Aşkı: 'Bana Seni Gerek Seni'

Yûnus'un zirve ilâhîsi:

'Cennet cennet dedikleri birkaç köşkle birkaç hûri / İsteyene ver sen anı, bana seni gerek seni.'

Bu mısralar cenneti küçümsemek değil; ibadeti menfaat ve ticaret için değil, sırf Allah'ın zâtına olan muhabbet için yapma makamıdır (Râbia el-Adeviyye mektebi). Hakiki âşık için sevgilinin rızası ve cemâli, cennetin bütün nimetlerinden katbekat üstündür.

Fasıl V: Niyâzî-i Mısrî ve İsmâil Hakkı Bursevî'nin Yûnus Şerhleri

Osmanlı asırlarında büyük mürşid Niyâzî-i Mısrî (*Şerh-i Şathiyyât-ı Yûnus Emre*) ve Rûhu'l-Beyân sâhibi İsmâil Hakkı Bursevî; Yûnus'un bu şiirlerini kelime kelime tefsir etmişlerdir.

Onlar ispatlamışlardır ki Yûnus; İbnü'l-Arabî'nin *Füsûsu'l-Hikem*'de anlattığı Vahdet-i Vücûd ve Hakikat-i Muhammediyye sırlarını Türkçenin en berrak pınarlarıyla akıtan bir kutuptur.

Fasıl VI: Mûsikî, İlâhîler ve Anadolu Dergâhlarında Yûnus Sedâsı

Yûnus'un şiirleri Itrî'den Dede Efendi'ye kadar Türk mûsikîsinin dâhileri tarafından bestelenmiştir. Rast, Hüseynî, Segâh ve Uşşak makamlarında okunan Yûnus ilâhîleri, dinleyenlerin kalbindeki katılıkları eriterek gözyaşıyla tevbe kapısına yöneltir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: İki Cihandan Geçip Vahdet Deryasına Dalmak

Yûnus Dîvânı; benliğini unutup Hak'ta fâni olanların tercümanıdır. 'Ete kemiğe büründüm, Yûnus diye göründüm' sırrı; kulun tecellî-i ilâhî karşısında bir hayal gölgesi olduğunu idrak etmesidir.

Sihravemen Dîvân Şerhi Külliyatı; bu aşk deryasının incilerini hakikat sevdalılarına sunar.