Fasıl I: İşârî Tefsirin Kurucu Mimarı: Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî

Hicrî 3. asrın büyük kutbu, âriflerin pîri ve zühd mektebinin imamı Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî (v. 283/896), İslâm düşünce tarihinde Tefsîru't-Tüsterî adlı eseriyle 'işârî tefsir' geleneğinin kurucu öncüsü kabul edilir. Tüsterî hazretleri, zâhirî lafızları asla inkâr etmeden, Kur'ân lafızlarının ardındaki melekûtî boyutları, kalbî keşifleri ve ledünnî işaretleri gün yüzüne çıkarmıştır.

Ona göre Kur'ân, harfleri cismanî âlemde, mânâları berzah âleminde, ruhu ise Arş-ı A'lâ'da mukim kudsî bir sofradır. Bu sofradan her kul, kalbinin arınmışlığı ve nefs tezkiyesindeki saffeti nispetinde nasipdar olur.

Fasıl II: Dört Anlam Mîzânı: Zâhir, Bâtın, Hadd ve Matla'

Tüsterî'nin tefsir metodolojisinin temel omurgası, bizzat Resûlullah Efendimiz'den (s.a.v.) rivayet edilen şu hadis-i şerife dayanır: 'Kur'ân'daki her bir âyetin bir zâhiri, bir bâtını, bir haddi ve bir de matla'ı vardır.' İmam Tüsterî bu dört kutbu şöyle şerh eder:

  • Zâhir: Âyetin Arap lügatine, sarf ve nahiv kaidelerine göre anlaşılan lafzî ve fıkhî ifadesidir; herkesin anlayabileceği zâhirî kabuktur.
  • Bâtın: Âyetin işaret ettiği rûhânî fehim, kalbe doğan ledünnî nûr ve ilâhî muraddır.
  • Hadd: Âyetteki emir, nehiy, helâl ve haram sınırlarıdır; kulun aşmaması gereken şer'î huduttur.
  • Matla': Kulun âyet üzerinden tefekkürle urûc ettiği, ilâhî tecellîlerin seyrine ulaştığı en yüksek şuhûd ve irfan ufkudur.

Fasıl III: Zâhir ile Bâtının Ayrılmaz Vahdeti

Bâtınî fırkaların düştüğü lafzı iptal etme tehlikesine karşı İmam Tüsterî en kat'î emniyet sübabını koymuştur: Zâhirî şeriatı korumayan kimsenin bâtın iddiası zındıklıktır. Ağacın kökü zâhir, meyvesi ise bâtındır; kökü kesilen ağaç meyve veremez.

Tüsterî, bâtınî mânânın sıhhatini ancak Kitap ve Sünnet'in genel ilkelerine mutabakat şartına bağlamıştır. Kalbe doğan her ilham, şeriat terazisine arz edilir; terazi onaylarsa hakikat, reddederse şeytânî vesvese sayılır.

Fasıl IV: Âyetlerin Kalpte Nâzil Oluş Sırrı (Nüzûl-i Kalbî)

Tüsterî tefsirinde dikkat çeken en derin inceliklerden biri de 'Nüzûl-i Sânî' (İkinci Nüzûl) sırrıdır. Kur'ân ilk olarak 14 asır önce Resûlullah'ın kalbine nâzil olmuştur; ancak bir mü'min Kur'ân okurken, o âyet sanki bizzat kendi kalbine yeni iniyormuş gibi bir haşyet ve tefekkürle dinlemelidir.

Kul bu mertebeye ulaştığında, âyetteki her bir hitap doğrudan kendi nefsine yöneltilmiş bir ilâhî ferman haline gelir ve tilâvet zevk-i şuhûda dönüşür.

Fasıl V: Esmâ-i Hüsnâ'nın Âyetlerdeki Gizli Damarları

Tefsîru't-Tüsterî boyunca âyetlerin sonunda yer alan Esmâ-i Hüsnâ çiftleri (Semî'-Basîr, Azîz-Hakîm, Gafûr-Rahîm) kozmolojik birer anahtar olarak tahlil edilir. Tüsterî, her bir kıssanın ve hükmün bu isimlerin tecellîleriyle nasıl doğrudan irtibatlandığını ifşa eder.

Âyetin lafzını okuyan kimse zâhirî kıssayı görürken, basiret ehli o kıssanın arkasındaki Esmâ dairesini ve melekûtî intizamı müşâhede eder.

Fasıl VI: İbnü'l-Arabî, Gazzâlî ve Kuşeyrî Üzerindeki Tesiri

Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî'nin işârî tefsir yöntemi; kendisinden sonra gelen Ebû Abdurrahmân es-Sülemî'nin Hakâiku't-Tefsîr'ine, Kuşeyrî'nin Letâifü'l-İşârât'ına, İmam Gazzâlî'nin İhyâ'sına ve Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî'nin el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'sine ana kaynaklık etmiştir.

Tüsterî, İslâm irfanının Kur'ân kaynaklı sağlam bir epistemoloji üzerinde yükselmesini sağlayan başköşe taşıdır.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: 'Fîhi Şifâun Li'n-Nâs'

Kur'ân-ı Hakîm'in dört anlam mertebesi, insan idrakini sığ maddecilikten ve kuru lafızcılıktan kurtarıp sonsuz bir nûr okyanusuna ulaştırır. Sehl et-Tüsterî'nin mektebi, mü'mini harfin kabuğunda boğulmaktan kurtarıp mânânın cevherine ulaştıran ebedî bir rehberdir.

Sihravemen Tüsterî Külliyatı; işârî tefsirin bu pâk menbaını ilim ve tefekkür taliplilerine hürmetle arz eder.