Fasıl I: En Büyük Düşman: İki Kaş Arasındaki Nefis
Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî'ye 'İnsan için en çetin düşman kimdir?' diye sorulduğunda tereddütsüz şu cevabı vermiştir: 'Kişinin iki kaşı arasındaki nefsidir. Zira şeytan bile nefsin arzuları vasıtasıyla insana yanaşır; nefs terbiye edilirse şeytanın eli kolu bağlanır.'
Tüsterî'nin tasavvuf yolu, baştan sona bir nefis cihadı (Cihâd-ı Ekber) mektebidir. Nefis, ilâhlık davası güden, övülmeyi seven, ibadetlerde bile gizli bir riyâ ve bencillik arayan sinsi bir firavundur.
Fasıl II: Nefsin Gizli Putları ve Gizli Şirk (Şirk-i Hafî)
Tüsterî müridlerini en çok amel ettikten sonra gelen 'ucb' (kendini beğenme) ve 'riyâ' (insanların görmesini arzulama) tehlikesine karşı ikaz ederdi. Bir kimse yaptığı hayırla övünür veya insanların kendisine hürmet etmesini beklerse, o amel kül gibi savrulur.
Kul, amelini tamamen Allah'ın bir lütfu olarak görmeli; nefsine hiçbir pay çıkarmamalıdır. İbadeti yaptıran da, kabul eden de ancak Cenâb-ı Hak'tır.
Fasıl III: İhlâs Nedir? Amelde Allah'tan Başka Şahit Aramamak
Tüsterî'ye göre hakiki ihlâs: 'Kulun hareketinde ve sükûnunda, zâhirinde ve bâtınında yalnızca Allah Teâlâ'yı niyet etmesi; amelinde ne dünyalık bir menfaat ne de övgü beklememesidir.'
İhlâslı kul, ameline meleklerin bile yazıp muttali olmasından haya eden, amelini sağ elinin verdiğini sol elinden gizleyen kudsî bir edep ehlidir.
Fasıl IV: Tövbenin Hakikati: Günahı Unutmamak mı, Günahı Unutmak mı?
Tasavvuf tarihinde meşhur Cüneyd-i Bağdâdî ile Sehl et-Tüsterî arasındaki tövbe münazarası irfanın en derin sayfalarından biridir:
- Cüneyd'in Görüşü: 'Tövbe, günahını unutmandır.' (Zira Hakk'ın cemâline gark olan kimse geçmişteki kusurları hatırlayıp Hakk'tan gafil olmaz).
- Tüsterî'nin Görüşü: 'Tövbe, günahını asla unutmaman ve daima gözünün önünde tutmandır.' (Zira kusurunu hatırlayan nefis asla kibre kapılamaz, daima mahviyet ve tezellül içinde kalır).
Ulemâ, Tüsterî'nin meşrebinin havâs için nefsin şerrinden korunmada en sağlam emniyet yolu olduğunu tescil etmiştir.
Fasıl V: Sidk ve Vefâ: Sözünde Durmanın İrfânı
Tüsterî mektebinde sıdk (doğruluk), imanın ruhudur. İçi dışına, dışı içine uymayan kimse arifler meclisine kabul edilmez. Allah'a verilen ezelî ahde vefâ göstermek, dünyevî her türlü menfaati feda etmeyi gerektirir.
Sâdık kul, kılıç boynuna inse bile haktan ve doğruluktan ayrılmayan kudsî kahramandır.
Fasıl VI: Tecellî-i Zât ve Fenâ Mertebesi
Nefsini cihad meydanında kurban eden arif, sonunda sıfatların ötesinde Cenâb-ı Hakk'ın Zâtî tecellîsine mazhar olur. Bu makamda sâlik kendi yokluğunu müşâhede eder; var olan yalnız Hayy ve Kayyûm olan Allah'tır.
Nefis ölür, rûh dirilir; kul Hakk'ın işiten kulağı, gören gözü haline gelir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: 'Lillâhi Teâlâ' Sırrına Ermek
Bütün ibadetlerin, zikirlerin ve nefis mücâhedelerinin nihai meyvesi her nefesi 'Lillâh' (Allah için) kılabilmektir. Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî bu sırrı hem ilmiyle hem de çileli ömrüyle insanlığa miras bırakmıştır.
Sihravemen Tüsterî Külliyatı; nefsini terbiye edip ihlâs zirvesine kanatlanmak isteyen sâliklere sönmez bir rehberdir.