Şerhu'l-Akāid: Mâtürîdî Akîdesinin Zirvesi ve Ehl-i Sünnet Kelâmı

Hicrî 722-792 (1322-1390) yılları arasında yaşayan Sa'düddin Mes'ûd b. Ömer et-Teftâzânî, Horasan ve Mâverâünnehir ilim havzasının kutup allâmesidir. Kutbüddîn-i Râzî ve Adudüddin el-Îcî gibi devrin zirvelerinden icazet almış; mantık, belâgat, kelâm ve fıkıh usulünde İslam dünyasının ders müfredatını asırlarca belirleyen şaheserler telif etmiştir.

Necmeddin Ömer en-Nesefî'nin muhtasar Akāid metni, Mâtürîdî mezhebinin en veciz akide beyannamesidir. Teftâzânî bu metni şerhederken hem Mâtürîdî hem Eş'arî kelâm geleneklerini mezcetmiş, felsefî ve mantıkî tahlillerle Ehl-i Sünnet akidesini sarsılmaz kalelerle tahkim etmiştir.

Şerhin ilk büyük meselesi epistemolojidir: 'Hakaiku'l-eşyâi sâbitetün ve'l-ilmu bihâ muhakkakun.' Varlığın ve bilginin gerçekliğini inkâr eden inâdiyye, lâedriyye ve hissiyye fırkaları aklî bürhanlarla susturulmuş; duyular, sadık haber ve akıl bilginin üç kudsî menbaı kılınmıştır.

Kâinatta müşahede edilen arazların ve cisimlerin sonradan yaratılmış (hâdis) olduğu, her hâdisin bir muhdise muhtaç bulunduğu ve bu muhdisin Vâcibü'l-Vücûd olan Allah Teâlâ olduğu hendesî bir katiyetle ispat edilmiştir.

Zâtî ve sübûtî sıfatların Zât'ın ne aynı ne gayrı olduğu sırrı; Kur'ân-ı Kerîm'in hem lafzî hem nefsi kelâm veçhesi ve Mu'tezile'nin 'Halku'l-Kur'ân' bid'atinin çürütülmesi.

Fatih Sultan Mehmed'in Sahn-ı Semân medreselerinden Süleymaniye'ye kadar Şerhu'l-Akāid ana kelâm metni olmuştur. Hayâlî, Kestelî, Ramazan Efendi ve İsmâil Hakkı Gelenbevî gibi Osmanlı uleması üzerine yazdıkları hâşiyelerle kütüphaneler dolusu miras bırakmıştır.

Sağlam bir akide, sâlikin seyr-i sülûkteki temel taşıdır. Şüphelerden arınmış bir iman olmadan marifetullah nûru kalbe inmez; Teftâzânî aklı selim bir imanın muhafızlığını yapmıştır.