Makâlât-ı Şems-i Tebrîzî: Aşkın Dili, Hakikat Sohbetleri ve Sırr-ı Gayb
Fasıl I: Makâlât'ın Doğuşu: Konya Meclislerindeki Canlı Kayıtlar
Tasavvuf tarihinin en gizemli ve sarsıcı simalarından biri olan Şemseddîn Muhammed b. Alî b. Melikdâd et-Tebrîzî (k.s.), arkasında tertipli bir telif kitap bırakmamış; ancak onun Konya'da Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve dostlarıyla yaptığı hususi meclislerde söylediği melekûtî sözler, talebeleri ve özellikle Sultân Veled tarafından anında not edilerek *Makâlât* (Sözler/Konuşmalar) adıyla derlenmiştir.
Makâlât; akademik bir felsefe kitabı veya didaktik bir ahlâk risâlesi değildir. O, doğrudan kalbin derinliklerinden fışkıran, zâhir kalıplarını un ufak eden, şimşek misali parıldayan bir hakikat volkanıdır.
Şems bu meclislerde şöyle haykırır: 'Ben kimseden icazet almadım, hırkamı da kimseden giymedim; benim hırkamı bizzat Resûlullah Efendimiz (s.a.v.) rüyada giydirdi. Ben söze değil, söylenene; kabuğa değil, öze bakarım!'
Fasıl II: Zâhirî İlimlerin Ötesi: Kitap Yüklü Merkeplerden Arınmak
Şems-i Tebrîzî'nin en sert tenkitleri; dini sadece gramer, mantık ve nakil ezberinden ibaret zanneden zâhir ulemâsına yöneliktir. Kur'ân-ı Kerîm'in Cum'a Sûresi 5. âyetindeki 'Kitap yüklü merkepler' teşbihini sık sık hatırlatır.
'Bana falandan filandan rivayet getirmeyin! Bana bizzat kalbinizin Rabbinden ne duyduğunu söyleyin!' diyerek, ilmin gayesinin kütüphane ezberlemek değil, kalbi Cenâb-ı Hakk'ın nûruna ayna kılmak olduğunu vurgular.
Fasıl III: İlim ile Marifetin Tefriki: Nakilden Zevke İntikal
Makâlât'ta ilim ile marifet arasındaki uçurum şu misalle açıklanır: Bir kimse şekerin kimyasal terkibini, rengini ve nerede yetiştiğini kitaplardan bin sayfa okusa bile, şekerin tadını bilmiş olmaz. Şekerin tadını (zevk) ancak onu ağzına koyup çiğneyen bilir.
İşte tasavvuf ve aşk yolu; Allah'ı dedikodu ile değil, bizzat kalpte tadarak bilmektir. Tatmayan bilmez (Men lem yezuk lem ya'rif).
Fasıl IV: Şems'in Üslûbu: Şimşek Gibi Çakan Celâlî İkazlar
Şems-i Tebrîzî celâlî meşrepli bir kutuptur. Sözleri mülayim derviş tavsiyeleri gibi değil; cerrah neşteri gibi acımasız ve keskindir. Karşısındaki insanın riyâsını, kibrini ve sahte dindarlığını bir bakışta teşhis eder ve yüzüne çarpar.
Mevlânâ gibi devrin en büyük müderrisini medresenin kürsüsünden indirip hamuş (suskun) bir âşık haline getiren kudret; Şems'in bu celâlî samimiyetinde gizlidir.
Fasıl V: Pîr-i Mürebbî Olarak Şems: Talebe Değil Muhatap Arayışı
Şems yeryüzünde dolaşırken kendisine el öpecek müritler veya hizmetçiler aramamıştır. O bizzat kendi seviyesinde, kendi nûrunu taşıyabilecek, kâinatı birlikte temaşa edebileceği kudsî bir muhatap arıyordu.
'Yâ Rabbî! Beni kendi velîlerinle tanıştır!' diye dua ettiğinde, gayb âleminden ona: 'Seni Rûm diyarına, Belhli Bahâeddin Veled'in oğlu Celâleddîn'e göndereceğiz' müjdesi verilmiştir.
Fasıl VI: Varlık Dağını Aşmak: 'Ben' Putunun Parçalanışı
Makâlât'ın ana omurgası nefis tezkiyesidir; ancak bu tezkiye riyâzet oruçlarından ziyade benlik iddiasını yerle bir etmekle mümkündür. İnsanın en büyük putu kendi egosudur.
'Sen aradan çıkınca geriye sadece O kalır' sırrınca; sâlik benliğini yokluğa (fenâ) atmadıkça vuslat kapısı aralanmaz.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Sözün Bittiği Yerde Başlayan Hâl
Makâlât-ı Şems-i Tebrîzî; lafız denizinde boğulan insanlığı hakikat sahiline çağıran ebedî bir feryattır. Bu sözleri okuyan kimse artık sıradan bir hayat yaşayamaz; kalbinde ilâhî aşkın kor ateşi tutuşur.
Sihravemen Şems Külliyatı; bu kudsî eseri en sahih tahlil ve şerhlerle takdim eder.