Te'vîl ve Tefsir Farkı: İmâm Taberî'nin Hermenötik ve İrfânî Epistemolojisi

İmâm Taberî'nin tefsirinin tam adı Câmi'u'l-Beyân fî Te'vîli'l-Kur'ân'dır. Taberî, eserinin başlığına 'tefsir' yerine 'te'vîl' kelimesini yerleştirerek epistemolojik bir tercih yapmıştır. O devirde te'vîl, kelimenin asıl kökü olan 'evl' (aslına döndürmek, nihâî gayesine ulaştırmak) manasını taşımaktaydı.

Taberî'ye göre Kur'an'ı te'vîl etmek, lafızları hevasına göre eğip bükmek değil; lafzı nüzul gayesine, vahyin maksadına ve hakiki anlamına rücû ettirmektir.

Taberî epistemolojisinde tefsir ile te'vîl şöyle ayrılır:
Tefsir: Lafzın zâhirî manasını, nüzul sebebini, lugavî karşılığını beyan etmektir; nakle ve semâa dayanır.
Te'vîl: Lafzın muhtemel manaları arasından delille en kuvvetli olanını istinbât etmek, bâtınî ve küllî gayesini kavramaktır; dirâyete ve ictihada dayanır.

Taberî Kur'an âyetlerini anlama bakımından üçe ayırır:
1. İlmini yalnız Allah Teâlâ'nın zâtına tahsis ettiği müteşâbihât (Kıyâmetin vakti, sûr üflenişi gibi gayb sırları).
2. Manasını ancak Resûlullah'ın (s.a.v.) beyânıyla bilebileceğimiz âyetler (İbadetlerin keyfiyeti, ahkâm detayları).
3. Arap lisanını ve fesâhatini bilen ulemânın lügat ve nahiv yoluyla kavrayabileceği âyetler.

Mûtezile, Cehmiyye ve bâtınî fırkaların akıllarına uymayan nassları tahrif ederek yaptıkları zorlama te'villere karşı Taberî aşılmaz bir barikat kurmuştur. Nassın zâhirinden delilsiz çıkılamayacağını, aklın vahye hâkim değil hâdim olduğunu ispatlamıştır.

Kur'an'ın hem bir zâhiri hem de bir bâtını vardır. Zâhiri terk eden bâtıniyye zındıklığa, bâtını inkâr eden lafızcılık ise katılığa sapar. Taberî, zâhirî nassı koruyarak bâtınî hikmetlere kapı aralayan kâmil te'vîl usûlünü vazetmiştir.

Kur'an'ın derin te'vîline ancak 'İlimde rusûh sahibi olanlar' (er-Râsihûne fi'l-ilm) vâkıf olabilir. Rusûh, sırf kitap ezberlemekle değil; takvâ, ihlas, seher ibadetleri ve nefsânî arzulardan arınmış saf bir kalp ile elde edilir.

Hakiki te'vîl, kulun kendi benliğinden fâni olup kalbini ilâhî kelâmın aynası kılmasıdır. Âyetler arifin gönlünde yeniden nâzil olur gibi canlanır ve her harf bir hidayet kandiline dönüşür.