Târîhu'l-Ümem ve'l-Mülûk: Hilkatten Hulefâya İslâm Tarihçiliğinin Kurucu Zirvesi

İmâm Taberî'nin Târîhu'l-Ümem ve'l-Mülûk (Milletler ve Hükümdarlar Tarihi) adlı eseri, yalnız İslâm dünyasının değil, bütün insanlık tarih yazıcılığının en muazzam başyapıtlarından biridir. Taberî'ye kadar parça parça ve sözlü rivayetler halinde nakledilen siyer, megāzî, ensâb ve fetih haberleri, onun elinde kâinatın yaratılışından hicrî 302 senesine kadar uzanan kesintisiz ve kronolojik bir cihan tarihine dönüşmüştür.

Bu eser, sonraki bütün büyük İslâm tarihçilerinin (İbnü'l-Esîr, İbn Kesîr, Zehebî, İbn Haldûn) temel kaynağı ve omurgası olmuştur. Taberî olmadan Asr-ı Saâdet'i, Hulefâ-yi Râşidîn devrini ve Emevî-Abbâsî medeniyetini vukufiyetle kavramak imkânsızdır.

Taberî tarihine mahlûkatın yaratılışıyla başlar: Kalemin yaratılması, Arş'ın su üzerindeki tecellîsi, Levh-i Mahfûz, semâvâtın ve arzın altı günde inşası. Taberî'ye göre tarih, tesadüflerin veya kör dövüşlerin sahnesi değil; Cenâb-ı Hakk'ın ezelî kazâ ve kaderinin zaman aynasındaki tecellîgâhıdır.

Zaman, ilâhî bir sermayedir ve her an yeni bir şe'n ile halkedilen kâinat, insanın kulluk imtihanı için kurulmuş muazzam bir sahnedir.

Taberî'nin tarih felsefesinde insanlığın hakiki rehberleri tiranlar, zâlim imparatorlar veya fatihler değil; peygamberlerdir. Âdem aleyhisselâmdan Hâtemü'l-Enbiyâ Hazret-i Muhammed Mustafâ'ya (s.a.v.) kadar uzanan kudsî nübüvvet zinciri, tarihin ana eksenini teşkil eder.

Peygamberlere itaat eden kavimlerin saadeti, onlara isyan edip kibre kapılan Âd, Semûd ve Firavun gibi zâlimlerin ise helâk oluşu, tarihin değişmez ilâhî yasası (Sünnetullâh) olarak gözler önüne serilir.

Târîhu't-Taberî'nin kalbi, Resûlullah'ın (s.a.v.) mübarek velâdetinden vefâtına kadar geçen saâdet asrıdır. İbn İshâk, Vâkıdî ve İbn Sa'd gibi ilk devir otoritelerinin nakillerini cem eden Taberî; Bi'set, İsrâ, Hicret, Bedir, Uhud, Hendek, Hudeybiye, Mekke'nin fethi ve Vedâ Haccı'nı canlı tablolar halinde aktarır.

Nebevî ahlâkın savaş meydanlarında bile merhameti ve adaleti nasıl muhafaza ettiği, sahâbe-i kirâmın fedâkârlık ve sıdkı en ince teferruatıyla kayıt altına alınmıştır.

Hz. Ebû Bekir'in irtidat fitnesine karşı çelik gibi iradesi, Hz. Ömer'in adalet-i mahza üzere yükselen fütuhatı, Hz. Osman'ın hilm ve Kur'an cem'i, Hz. Ali'nin ilim ve celâli... Taberî, ilk dört halifenin hilâfetini şahsî ihtiraslardan uzak, sırf Hakk'ın rızâsı ve ümmetin maslahatı için yürütülen bir adalet nizâmı olarak resmeder.

İç ihtilaflar ve fitneler bâbında ise tarafsız ve dürüst bir rivayet üslubu benimseyerek, sahâbenin ictihadî hassasiyetini ve hürmetini muhafaza etmiştir.

Tarih felsefesinin kurucusu İbn Haldûn, el-İber adlı külliyatında ve meşhur Mukaddime'sinde en çok Taberî'ye dayanmıştır. Devletlerin kuruluşu, asabiyet, yükseliş ve çöküş kanunları, Taberî'nin naklettiği canlı tarihî tecrübelerin felsefî olarak tahlil edilmesinden neşet etmiştir.

Taberî, salt olayları sıralamakla kalmamış; bir kavmin ahlâken ve rûhen bozulduğunda maddî ihtişamına rağmen nasıl çöktüğünü ibret tablolarıyla sergilemiştir.

Târîhu't-Taberî'nin nihâî gayesi, okuyucuyu kuru bir malumat yükü altında bırakmak değil; ona 'Basiret ve İbret' gözü kazandırmaktır. Saraylar yıkılmış, krallar toprak olmuş, geriye yalnız Hakk'ın rızâsı doğrultusunda yapılan ameller kalmıştır.

«Geçmiş kavimlerin akıbetini görmüyor musunuz?» Kur'anî ikazı, Taberî'nin her satırında yankılanır. Tarihi okuyan arif, fânî dünyanın serabından uyanıp ebedî âhiret azığını hazırlayan kimsedir.