İhtilâfü'l-Fukahâ ve Cerîriyye Mezhebi: Taberî'nin Bağımsız Fıkhî İctihadı

İslâm ilim tarihinde pek az âlime nasip olan 'Müstakil Mutlak Müctehid' rütbesi, İmâm Taberî'nin en bâriz vasfıdır. O, Şâfiî, Mâlikî veya Hanefî mezheplerinden birine mukallit olarak bağlanmamış; doğrudan Kur'an ve Sünnet'ten hüküm çıkarma iktidarına sahip kendi usûl ve fürû mezhebini (Cerîriyye Mezhebi) kurmuştur.

Bağdat ve Doğu İslâm coğrafyasında asırlar boyunca fetvalarıyla amel edilen Cerîriyye mezhebi, zâhir ile dirâyeti, nass ile maslahatı fevkalâde bir dengede cem etmiştir.

Taberî'nin İhtilâfü'l-Fukahâ adlı dev eseri, mukayeseli İslâm hukukunun (Hılâf İlmi) ilk ve en hacimli metinlerindendir. Eserde Ebû Hanîfe, Mâlik b. Enes, Şâfiî, Evzâî, Sevrî, Leys b. Sa'd ve Ebû Yûsuf gibi büyük imamların ihtilaflı meselelerdeki içtihadları karşılıklı delilleriyle tahlil edilir.

Taberî, fukahânın ihtilafını bir zaaf değil, ümmet için bir rahmet ve fıkhî zenginlik olarak değerlendirir.

Taberî'nin fıkıh metodolojisi şu sağlam temellere dayanır:
1. Kitap ve Mütevâtir Sünnet: Aslî ve kat'î kaynaklardır.
2. Sahâbe İcmâı: Sahâbenin ittifak ettiği hususlar bağlayıcı hüccettir.
3. Âhâd Hadisler: Sahih senedle gelen haber-i vâhidler amel için vaciptir.
4. Kıyas ve İstishâb: Nass bulunmayan yerde nassın illetine dayalı sahih kıyas işletilir.
5. Maslahat ve Sedd-i Zerâi': Ümmete zorluk veren hususlar nehyedilir, harama götüren yollar tıkanır.

Taberî, namaz, oruç, zekât ve hac bâblarında mezhep imamlarından ayrılan bazı özgün ictihadlara imza atmıştır. Örneğin abdestte ayakların mesh mi yıkama mı edileceği âyetinin kırâat farklarını inceleyerek hem yıkamayı hem de hafif meshi cem eden derinlikli tahkiklerde bulunmuştur.

Her hükmünde nassın zahirî lafzı ile maksad-ı şerîayı uzlaştırmayı gaye edinmiştir.

Bizzat kadılık vazifesinde bulunan Taberî, yargılama usûlü (Edebü'l-Kādî), şahitlik, akitler ve mülkiyet hukuku konularında pratik ve adil çözümler üretmiştir. Mahkemede zenginin fakire, güçlünün zayıfa tahakkümünü engelleyen kat'î adalet mekanizmaları vazetmiştir.

Cerîriyye mezhebinde fıkıh kuru bir şekilcilikten ibaret değildir. Taberî'ye göre bir amelin zâhiren sahih olması yetmez; o amelin bâtınen ihlas, verâ ve helal lokma ile beslenmesi şarttır.

Şüpheli şeylerden kaçınmayan, kalbini kirden arındırmayan kimsenin fetvası ve ameli Hakk katında makbuliyet kazanamaz.

Taberî'nin fıkhî mirası, İslâm ümmetine taassuptan uzak, delile saygılı ve geniş ufuklu bir ilim ahlakı aşılamıştır. Hakiki fakih, insanlara dini zorlaştıran değil; ruhsat ve azimet dengesini kurarak kalpleri Allah'a bağlayan kimsedir.