Câmi'u'l-Beyân fî Te'vîli'l-Kur'ân: Rivâyet Tefsirinin Şahikası ve Tefsir Usûlü

Hicrî 224 (Milâdî 839) senesinde Taberistan'ın Âmül şehrinde dünyaya gelen Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî, İslâm ilimler tarihinin tartışmasız en büyük kurucu allâmelerinden ve müctehid imamlarındandır. Küçük yaşta Kur'ân-ı Kerîm'i hıfzeden Taberî; Bağdat, Kûfe, Basra, Şam, Beyrut ve Mısır gibi devrin en parlak ilim merkezlerini dolaşarak devasa bir hadis, fıkıh, kıraat, lügat, ensâb ve tarih müktesebatı derlemiştir.

Taberî yalnız bir nakilci değil; mezhep sahibi (Cerîriyye mezhebi) müstakil bir mutlak müctehiddir. Ömrünü ilme, ibadete, geceleri ihyâya ve tefekkürle eser telifine vakfeden büyük imam, hicrî 310 (923) yılında Bağdat'ta dâr-ı bekāya irtihâl etmiş ve geride kütüphaneler dolusu paha biçilmez bir miras bırakmıştır.

Taberî'nin başyapıtı olan Câmi'u'l-Beyân fî Te'vîli'l-Kur'ân, tefsir ilminin ana menbaı ve bahr-i bî-pâyânıdır. Kendisinden önceki dağınık tefsir rivayetlerini senedleriyle birlikte ilk defa sistemli bir tasnife tâbi tutan bu şaheser, İslâm düşüncesinde 'Rivâyet Tefsiri' türünün zirve noktasını teşkil eder.

İmâm Taberî bir âyeti tefsir ederken şu metodolojik adımları titizlikle takip eder:
1. Âyetin zâhirî lafzını ve Kur'an bütünlüğü içindeki siyak-sibak irtibatını zikreder.
2. Peygamber Efendimiz'den (s.a.v.), sahâbe-i kirâmdan (özellikle İbn Abbas, İbn Mes'ûd, Hz. Ali) ve tâbiîn imamlarından (Mücâhid, Katâde, İkrime, Hasan-ı Basrî, Dahhâk) intikal eden bütün rivayetleri kesintisiz senedleriyle serdeder.
3. Rivayetler arasındaki ihtilafları ortaya koyar, her görüşün delillerini tartar.
4. Arap dilinin zengin şiir şahitleri (istişhâd) ve nahiv kaideleriyle lafızları tahlil eder.
5. Kendi ictihadıyla 'en kuvvetli ve evlâ' olan manayı (tercîh) ilmî bürhanlarla ilân eder.

Taberî'nin büyüklüğü, binlerce rivayeti eleştirel bir süzgeçten geçirme dirâyetinde yatar. O, sırf çok rivayet nakletmekle kalmaz; Kur'an'ın muhkem âyetlerine, sahih sünnete ve selim akla aykırı düşen mülhit rivayetleri ve zayıf nakilleri şiddetle reddeder.

Tercih yaparken şu kudsî kuralı vazeder: 'Bir âyetin tefsirinde, Arap lisanının yaygın kullanımına en uygun olan ve sahâbenin icmâına en yakın bulunan mana tercih edilir.' Böylece Kur'an tefsirini şahsî heveslerin, bâtıl te'villerin ve bid'at fırkalarının tahrifatından koruyan aşılmaz bir ilim kalesi inşa etmiştir.

Câmi'u'l-Beyân, yalnız bir din kitabı değil, aynı zamanda Câhiliye ve İslâmî devir Arap şiirinin en zengin hazinesidir. Taberî, nâdir kullanılan bir Kur'an kelimesini (Garîbü'l-Kur'ân) açıklamak için kadîm şairlerin beyitlerini hüccet getirir.

Lafzın morfolojik yapısını (sarf), cümledeki konumunu (i'râb) ve belâgat nüanslarını öyle derinlemesine irdeler ki, sonraki asırlarda Zemahşerî, İbn Atıyye ve Kurtubî gibi dev müfessirler onun açtığı bu lisan vadisinde yürümek mecburiyetinde kalmışlardır.

Taberî'nin tefsirinde yer alan geçmiş ümmetlere, peygamber kıssalarına ve yaratılış safhalarına dair rivayetler, ulemâ arasında geniş tetkiklere konu olmuştur. Taberî, İsrâiliyyât haberlerini zikrederken sened zincirini açıkça vererek sorumluluğu râvîye bırakır; akla ve şeriata aykırı olanları ise bizzat tenkit eder.

Özellikle peygamberlerin ismet sıfatını zedeleyecek yahut Cenâb-ı Hakk'ın tenzih akidesine halel getirecek asılsız efsaneleri tahlil ederek, müminin zihnini bâtıl hurafelerden arındırmıştır.

Zâhirî tefsirin kurucusu sayılan Taberî, sahâbe ve tâbiînin kalp tasfiyesi, zühd, ihlas, havf ve recâya dair işârî hikmetlerini de tefsirine dercetmiştir. Sülemî'nin Hakāiku't-Tefsîr'i, Kuşeyrî'nin Letâifü'l-İşârât'ı ve Bursevî'nin Rûhu'l-Beyân'ı, nüzul sebepleri ve lafız zemininde doğrudan Taberî'nin tahkiklerine istinad etmiştir.

Zâhir sağlam kurulmadan bâtın bina edilemez; Taberî'nin sağlam rivayet temeli olmasaydı, tasavvuf büyüklerinin işârî keşifleri mesnedsiz kalırdı. Bu sebeple arifler Câmi'u'l-Beyân'ı 'tefsirin anası' (Ümmü't-Tefâsîr) olarak hürmetle anmışlardır.

Câmi'u'l-Beyân'ın bize fısıldadığı en yüce hakikat, Kur'ân-ı Kerîm'in insan idrakini aşan tükenmez bir ilâhî okyanus olduğudur. Taberî, otuz ciltlik bu devasa şaheserinde tek bir kelâmın ardındaki yüzlerce hikmet menfezini açmış, müminin kalbini vahyin kudsî nûruyla aydınlatmıştır.

Kur'an'ı hakkıyla anlamak, nefsin hevasından arınarak hürmet ve takvâ ile lafza ve mânâya eğilmekle mümkündür. İmâm Taberî, bu edeb ve tahkik yolunun asırlar boyu sönmeyecek kutup yıldızıdır.