Gülşen-i Râz ve Vahdet-i Vücûd Remizleri: Şebüsterî'nin İrfânî Sembolizmi

Hicrî 717 (Milâdî 1317) senesinde Horasan diyarının ulu âriflerinden Emîr Hüseynî Herevî, Tebriz bölgesindeki irfan ehline manzum mektup göndererek tasavvuf metafiziğinin en müşkil on yedi temel sualini yöneltmiştir. Henüz otuzlu yaşlarında bulunan Şeyh Mahmûd Şebüsterî, bu çetin sualleri irticâlen ve fevkalâde bir manzum fesahatle mesnevî tarzında cevaplandırmış; ortaya çıkan bin beyitlik bu muhalled eser Gülşen-i Râz (Gizlilikler Gülşeni) adını almıştır.

Herevî'nin soruları, tefekkürün mahiyeti, benliğin sırrı, sâlikin hakikati, vuslatın keyfiyeti ve tasavvuf şiirinde kullanılan dünyevî aşk mazmunlarının zâhirî şeriata uygunluğu gibi varoluşsal meseleleri kuşatmaktaydı. Şebüsterî, bu soruları yanıtlarken İbnü'l-Arabî ve Sadreddîn Konevî mektebinin vahdet-i vücûd felsefesini en duru ve veciz şiir kalıbına dökmüştür.

Şebüsterî'ye göre hakiki vücûd tektir ve O da Zât-ı Bârî'dir. Kâinatta müşahede edilen sonsuz çokluk (kesret), hakiki bir varlığa değil, güneş ışığının binbir renkli camda kırılması gibi izâfî ve zıllî (gölgesel) bir görünüşe delalet eder.

Âlem, Hakk'ın tecelliyât aynasındaki yansımasından ibarettir. Ayna kendi başına ışıktan ve suretten yoksundur; onda görünen ne varsa güneşe aittir. Sâlik basiret gözünü açtığında, mevcûdâtın hakiki varlığı olmadığını, varlığın yalnız Vâcibü'l-Vücûd olan Allah'a mahsus bulunduğunu zevken idrak eder:

«Kesret aynasında Vahdet güneşini temaşa edemeyen göz, nurdan kamaşmış yarasa gibidir. Hakikat güneşi o kadar zâhirdir ki, şiddet-i zuhûrundan ötürü gāib zannedilir.»

Gülşen-i Râz'ın en muazzam ciheti, tasavvuf şairlerinin mecâzî aşk kelimelerini neden kullandıklarını izah eden remizler mevzusudur. Şebüsterî, göz (çeşm) ve zülf (saç lülesi) kavramlarını derin bir tevhid perspektifiyle açıklar:

• Göz (Çeşm): Cemâl-i İlâhî'nin zâtî tecellîsi, basiret ve müşâhede sıfatıdır. Gözün mahmurluğu, Hakk'ın celâli karşısında aklın hayrete düşmesini ve istiğrâk makamını remzeder.
• Zülf (Saç): Vahdet nurunu örten kesret perdeleridir. Saçın siyahlığı âlemin karanlık kesafetine, kıvrımları ve perişanlığı ise imkân âlemindeki mevcûdâtın sonsuz mertebelerine ve taayyünlerine işaret eder. Zülf olmasaydı, tecellî nûru kâinatı yakıp kül ederdi; kesret örtüsü, vahdetin zuhûru için bir rahmet perdesidir.

Tasavvuf edebiyatında maşukun dudağı (leb), yanağındaki ben (hâl) ve şarap (bâde) remizleri, Şebüsterî'nin kaleminde ilahî sırlar menbaına dönüşür:

Zâhir ulemasının en çok itiraz ettiği put (büt) ve zünnâr kavramları, Şebüsterî tarafından tevhidin derinliği ekseninde te'vil edilir. Put, varlık mertebelerindeki suretlerin Hakk'tan müstakil bir kudreti varmış gibi algılanmasıdır; ancak hakiki muvahhid bilir ki, puta tapan dahi hakikatte onda tecelli eden ilahi kudretin bir cilvesine meftun olmuştur:

Zünnâr ise sâlikin nefsine bağladığı hizmet ve ubûdiyet kuşağıdır. Nefis bağını çözmeden Hakk'ın vahdet denizine dalmak mümkün değildir.

Gülşen-i Râz, İslam coğrafyasında onlarca büyük ârif tarafından şerh edilmiştir. Bunların en meşhuru Nûrbahşiyye meşâyıhından Şemseddîn Muhammed b. Yahyâ Lâhîcî'nin (ö. 912/1506) kaleme aldığı Mefâtîhu'l-İ'câz fî Şerhi Gülşen-i Râz adlı anıtsal şerhtir.

Osmanlı muhitinde ise Celvetiyye pîrlerinden İsmâil Hakkı Bursevî ve Bosnalı Abdullah Efendi esere geniş şerhler yazmış, Gülşen-i Râz'ı tasavvuf mekteplerinin ana ders kitabı kılmıştır. Bursevî, Şebüsterî'nin her beytini Kur'ân âyetleri ve hadîs-i şerîflerle mîzan etmiş, eserin şeriat ile hakikati cem eden mükemmel bir denge olduğunu ispatlamıştır.

Gülşen-i Râz'ın nihâî dersi şudur: İnsan, kâinatın fihristidir. Kendini bilen Rabbini bilir. Çokluk perdesini yırtıp atan basiret ehli, nereye bakarsa baksın yalnızca Vechullâh'ı görür (Fe-eynemâ tuvellû fe-semme vechullâh).

Sâlik bu şuhûda ulaştığında, ikilik perdesi yırtılır, hayret makamı kemâle erer ve kul, Hakk'ın işiten kulağı, gören gözü haline gelir.