el-Ümm ve İctihad Külliyatı: Fıkhî Meselelerin İsnad ve Nasslarla Tahlili
Fasıl I: el-Ümm Eserinin Mahiyeti: İctihad Külliyatının Doğuşu ve Mısır Dönemi
İmam Şâfiî'nin amelî fıkıh sahasındaki muazzam külliyatı el-Ümm (Ana Kitap), İslâm hukuk tarihinin en büyük ictihad anıtıdır. Şâfiî'nin Mısır'a yerleştikten sonra kaleme aldığı Kavl-i Cedîd (yeni dönem) fıkhını ihtiva eden eser; sekiz büyük cilt halinde taharetten vasiyete, cihattan uluslararası hukuka kadar fıkhın bütün şubelerini âyet, hadis ve mantıkî kıyaslarla inşa etmiştir.
Fasıl II: Kavl-i Kadîm ile Kavl-i Cedîd Arasındaki Fıkhî Tekâmül ve İlmi Cesaret
Şâfiî'nin Bağdat'ta yazdığı Kavl-i Kadîm (eski görüşler) ile Mısır'da benimsediği Kavl-i Cedîd arasındaki fark, bir çelişki değil; yeni sahih hadislere ulaşma, farklı bir coğrafyanın örfünü tanıma ve ilmin tekâmül etmesi neticesidir. Bir müctehidin hakikati gördüğünde eski görüşünden vazgeçebilme fazileti, Şâfiî'nin şahsında abideleşmiştir.
Fasıl III: İbadet Fıkhı: Taharet, Namaz, Zekât ve Haccın Kudsî Erkânı
el-Ümm'de ibadetler sadece zâhirî birer şekil değil, kulun Rabbiyle kurduğu kudsî rabıta olarak işlenir: Suyun temizleyicilik vasfı, namazda Fâtiha kıraatinin imama uyan için de farziyeti, zekâtın hak sahiplerine ulaştırılmasındaki titizlik ve haccın melekûtî menâsiki.
Fasıl IV: Muâmelât ve Ukūbât: Adalet, Akitler Hukuku ve Helâl Kazanç Nizâmı
Alışverişte faizin, aldatmanın ve belirsizliğin (garar) kesin olarak yasaklanması; şirketler hukuku, emanet, gasp, şüf'a, rehin ve vakıf hükümleri. İslâm iktisadının ahlâkî temelleri el-Ümm sayfalarında en ince teferruatına kadar tespit edilmiştir.
Fasıl V: İmam Mâlik ve İmam Ebû Hanîfe Ekolleriyle İlmî Münazaralar
el-Ümm'ün içinde yer alan 'Hılâfü Mâlik' ve 'Hılâfü Ebî Hanîfe' risaleleri; Şâfiî'nin iki büyük mektebe yönelttiği nezih ve dirayetli tenkitleri içerir. Hocası İmam Mâlik'e Medine ehlinin ameli konusunda, Ebû Hanîfe ve talebelerine ise istihsan konusunda nass temelli itirazlar getirmiştir.
Fasıl VI: Müzenî ve Rebî' b. Süleymân: el-Ümm'ün Rivayet ve Tedvin Zinciri
el-Ümm, Şâfiî'nin en gözde talebeleri olan Rebî' b. Süleymân el-Murâdî, İsmâil b. Yahyâ el-Müzenî ve Yûsuf b. Yahyâ el-Büveytî tarafından imlâ yoluyla kayda geçirilmiş ve rivayet edilmiştir. Müzenî'nin Muhtasar'ı bu eserin özeti olarak asırlarca medreselerde okutulmuştur.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Hukuk ile Ahlâkı Birleştiren Nebevî Adalet Sistemi
el-Ümm; hukukun adaletten, adaletin ise ilâhî vahiyden ayrılamayacağını ispatlayan bir medeniyet şaheseridir. İmam Şâfiî bu eseriyle; Müslümanın ferdî ve içtimaî hayatını nebevî sünnetin terazisinde tartan ebedî bir fıkıh mektebi kurmuştur.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmam Şâfiî'nin hangi temel eserleri ve metodolojisi esas alınmıştır?
er-Risâle, el-Ümm, Dîvân-ı Şâfiî, İhtilâfü'l-Hadîs, Cimâ'u'l-İlm ve Ahkâmü'l-Kur'ân şaheserleri esas alınmıştır.
İmam Şâfiî'nin İslâm ilimler tarihindeki en büyük kurucu inkılâbı nedir?
İslâm tarihinde fıkıh usûlü ilmini ilk kez er-Risâle ile sistemleştirmesi ve Kur'an ile Sünnet'in teşrî' bütünlüğünü tesis etmesidir.
İmam Şâfiî'nin Dîvân'ında ve hayatında zühd ile fıkıh dengesi nasıl kurulmuştur?
Fıkhî ictihadı zâhirin adalet terazisi, Dîvân'ındaki hikmet ve teheccüd ibadetini ise kalbin bâtınî nûru kılarak ilim ile takvâyı mezcetmiştir.