El-Fükûk: Fusûsü'l-Hikem'in Sırları ve Hikmet Kilitlerinin Fethi

Fasıl I: Fusûs'un Kilitlerini Açan Kitap: El-Fükûk

Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî'nin rüyada Resûlullah Efendimiz'den (s.a.v.) bizzat teslim alarak insanlığa ulaştırdığı *Fusûsü'l-Hikem* (Hikmetlerin Yüzük Taşları); tasavvuf tarihinin en remizli ve anlaşılması en güç şaheseridir.

Bu muazzam eserin mühürlerini açmak, kilitlerini sökmek gayesiyle kaleme alınan en birinci ve en yetkili şerh; bizzat Şeyh'in dizi dibinde yetişmiş olan üvey oğlu Sadreddin Konevî'nin *el-Fükûk fî Esrâri Müstenedâti Hikemi'l-Fusûs* (Fusûs'un Hikmetlerinin Dayanaklarının Sırlarını Çözen Kitap) adlı eseridir.

'Fekk' çözmek, açmak ve mühür kırmak demektir. Konevî, Fusûs'taki her bir peygamber faslının hangi ilâhî isme dayandığını (müstenidini) bir cerrah titizliğiyle açığa çıkarmıştır.

Fasıl II: 27 Peygamber ve 27 Hikmet Mührü Mimarisi

Eserde 27 büyük peygamberin her birine tahsis edilmiş hikmetler tahlil edilir. Âdem Aleyhisselâm'dan başlayan silsile, Hâtemü'l-Enbiyâ Hz. Muhammed Mustafâ (s.a.v.) ile kemâle erer:

• Fass-ı Hikmet-i İlâhiyye (Hz. Âdem): Hilâfet ve esmâ-i hüsnânın câmîliği.
• Fass-ı Hikmet-i Nefsiyye (Hz. Şît): İlâhî bağışlar ve zâtî mevhibeler.
• Fass-ı Hikmet-i Sübbûhiyye (Hz. Nûh): Tenzih ve teşbih dengesi (Tevhidin iki kanadı).
• Fass-ı Hikmet-i Kudsiyye (Hz. İdrîs): Yücelik, semavî miraç ve feleklerin melekûtu.
• Fass-ı Hikmet-i Müheymiyye (Hz. İbrâhîm): İlâhî aşk ve Halîlullah makamı.
• Fass-ı Hikmet-i Samediyye (Hz. İsmâîl): Teslimiyet, kurban ve rıza sırrı.
• Fass-ı Hikmet-i Ferdiyye (Hz. Muhammed s.a.v.): Varlığın kemâli, ferdiyet ve mutlak risâlet.

Fasıl III: Kelime ve Fass İstiaresi: Ruh ve Yüzük Taşı

Konevî fass (yüzük kaşı) ile kelime (peygamber rûhu) arasındaki hendeseyi izah eder: Yüzük nasıl üzerine kazınan mührü taşır ve korursa; peygamberin rûhâniyeti de Cenâb-ı Hakk'ın o peygambere tecelli ettirdiği özel hikmeti ve ilâhî ismi taşır.

Âlem büyük bir yüzük, İnsân-ı Kâmil ise o yüzüğün üzerine vurulmuş padişah mührüdür.

Fasıl IV: Tenzih ve Teşbihin İrfânî Dairesi

Nûh Aleyhisselâm bâbında Konevî tevhidin en hassas dengesini kurar: Sırf tenzih yapan kimse (Allah'ı hiçbir surette tecelli etmez sanan) sınırlayıcı olur; sırf teşbih yapan kimse ise putperestliğe düşer.

Hakiki muvahhid; 'Leyse ke-mislihî şey'' (O'nun benzeri hiçbir şey yoktur) diyerek tenzih eden, 'Ve hüve's-Semîu'l-Basîr' (O hakkıyla işiten ve görendir) diyerek kâinattaki tecellîleri müşâhede eden kimsedir.

Fasıl V: Velâyet ve Nübüvvet Hiyerarşisi

Fusûs şerhinde Konevî yanlış anlaşılan 'Hâtemü'l-Velâye' meselesini tavzih eder: Velâyet nübüvvetin bâtınıdır; peygamberin velâyeti kendi nübüvvetinden üstündür; ancak hiçbir velî hiçbir nebinin mertebesine erişemez.

Zira nebî, velâyetin zirvesine sahip olduğu gibi ilave olarak risâlet ve teşrî' (şeriat getirme) rütbesini de haizdir.

Fasıl VI: Dâvûd-ı Kayserî ve Cendî Üzerindeki Tesiri

Konevî'nin bu eseri, talebesi Müeyyedüddin el-Cendî ve onun talebesi Dâvûd-ı Kayserî tarafından şerh edilmiş; Osmanlı'nın ilk üniversitesi olan İznik Medresesi'nin kurucu müfredatı bu irfânî omurga üzerine bina edilmiştir.

el-Fükûk olmasaydı, Fusûs'un kilitli kapıları asırlar boyunca kapalı kalacaktı.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Peygamberlerin Nûrundan Nasipdar Olmak

Konevî'ye göre 27 peygamberin hikmeti tarihte kalmış hadiseler değildir; her sâlik seyr-i sülûkunda bu peygamberlerin meşreplerinden geçer ve kendi istidadı nispetinde o hikmetlerle ahlâklanır.

Sihravemen el-Fükûk Külliyatı; peygamberlerin hikmet sofrasını hakikat yolcularına cömertçe açmaktadır.