En-Nusûs fî Tahkîki't-Tavr: Vahdet-i Vücûd'un 20 Temel Kaidesi

Fasıl I: En-Nusûs Risâlesi ve Aksiyomatik İrfan

Şeyh Sadreddin Konevî'nin telif ettiği en mûcez, en yoğun ve en berrak felsefî metin *en-Nusûs fî Tahkîki't-Tavri'l-Mahsûs* (Hissedilen Mertebenin Tahkikinde Temel Nasslar / Metinler) adını taşır.

Bu eser, Öklid'in geometri aksiyomları gibi; Vahdet-i Vücûd metafiziğinin temel önermelerini ve değişmez ilkelerini 20 adet 'Nass' (kanun maddesi) halinde maddeleştirmiştir.

Konevî bu risâlesiyle, tasavvufun bir hayal veya cezbeli hezeyan olmadığını; aklın zirvesinde kurulmuş sarsılmaz bir mantıkî ve tecrübî hakikatler bütünü olduğunu ispatlamıştır.

Fasıl II: Birinci Nass: Vücûdun Birliği ve Şeriki Olmaması

Birinci kural: 'Vücûd (var olmak), zâtı gereği birdir ve O'nun hakikatinde çokluk kabul edilemez.' Var olan her şey, ya O'nun Zâtı'dır ya da O'nun tecellîsidir. İkinci bir mutlak varlığın tasavvuru muhaldir.

Çokluk (kesret); varlıkların kendilerinden değil, ilâhî isimlerin sonsuz nispet ve tecellî aynalarından kaynaklanan izâfî bir durumdur.

Fasıl III: İkinci ve Üçüncü Nass: Tecellî-i Zâtî ve Tecellî-i Esmâî

Tecellî iki ana mertebedir: Zâtî tecellî hiçbir kayıt ve şart tanımaz; şimşek gibi parıldar ve bakanı fenâya gark eder. Esmâî tecellî ise kâinatı ayakta tutan, varlıkları besleyen, büyüten ve kemâle erdiren düzenli tecellîlerdir.

Cenâb-ı Hak bir isimde tecelli ederken diğer isimleri örtmez; her isim diğer bütün isimleri kendi bâtınında cem eder.

Fasıl IV: Dördüncü ve Beşinci Nass: Âlem ve Suret İlişkisi

Âlem, Hakk'ın zuhûr yeridir. Kâinat bir heykel, Cenâb-ı Hakk'ın nûru ise o heykele can veren candır. Heykel candan ayrı düşünülemez; can da heykelin maddesine hapsolmaz.

Konevî bu hakikati 'Hakk âlemin bâtınıdır, âlem ise Hakk'ın zâhiridir' fehvasınca izah eder.

Fasıl V: Altıncı ve Yedinci Nass: İnsân-ı Kâmil'in Berzah Makamı

İnsân-ı Kâmil; vücûb (zorunlu varlık/Allah) ile imkân (mümkün varlık/kâinat) arasında duran en büyük 'Berzah-ı Câmî'dir. O ne sırf Allah'tır ne de sıradan bir mahlûktur.

İnsân-ı Kâmil olmazsa kâinatın mânâsı ve gayesi anlaşılamazdı; o, kâinat kitabının anlamını çözen tek tercümandır.

Fasıl VI: Akıl Mertebesinin Ötesi: Tavr-ı Verâü'l-Akl

Risâlenin adında geçen 'Tavr'; aklın kavrayamadığı, ancak kalp basiretiyle müşahede edilen 'Aklın Ötesindeki Mertebe'yi (Tavr-ı Verâü'l-Akl) ifade eder.

Akıl zıtları bir arada düşünemez; fakat irfan nûru aynı anda hem birliği hem çokluğu, hem tenzihi hem teşbihi tek bir nazarda cem eder.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Aksiyomlardan Vuslata

en-Nusûs metni; hakikat yolcusuna sağlam bir pusula verir. Zihnî şüpheler ve felsefî çelişkiler bu 20 nassın terazisinde tartıldığında erir ve yerini sarsılmaz bir imana bırakır.

Sihravemen en-Nusûs Külliyatı; İslâm düşüncesinin bu en rafine felsefî metnini günümüz araştırmacılarına armağan eder.