El-Mürâselât: Nasîrüddin Tûsî ile Sadreddin Konevî'nin Felsefe ve İrfan Münazarası

Fasıl I: İki Büyük Zirvenin Karşılaşması: Felsefe ve Tasavvufun Zirvesi

13. yüzyıl İslâm dünyası, Moğol istilalarının dehşeti altında inlerken; aynı asırda düşünce tarihinin en muazzam iki dehası mektuplarla birbirine bağlandı: Biri Merâga Rasathanesi'nin kurucusu, büyük matematikçi, astronom ve İbn Sînâcı Meşşâî felsefenin sözcüsü Hâce Nasîrüddin Tûsî (1201-1274); diğeri ise Vahdet-i Vücûd irfânının pîri Şeyh Sadreddin Konevî.

Bu iki dev arasındaki mektuplaşmalar *el-Mürâselât* (veya el-Es'ile ve'l-Ecvibe) adıyla kitaplaşmış; İslâm düşüncesinde akıl (nazar/burhân) ile sezginin (keşf/irfân) tarihteki en asil ve en seviyeli diyaloğunu teşkil etmiştir.

Fasıl II: Konevî'nin Mektubu ve Felsefecilere Meydan Okuyan Soruları

Konevî, Tûsî'ye gönderdiği mektupta önce felsefî rasyonalizmin sınırlarını nezaketle ortaya koyar: Aristo ve İbn Sînâ'nın mantık prensipleri fizik ve matematikte geçerlidir; ancak ilâhiyyât (metafizik) sahasında akıl tek başına yetersizdir.

Konevî mektubunda Tûsî'ye metafiziğin en çetin meselelerini içeren sualler yöneltir: 'Varlık zihinde mi hariçte midir? Allah'ın cüz'iyyâtı bilmesi nasıl gerçekleşir? Bir'den ancak bir çıkar kaidesi nerede durur?'

Fasıl III: Nasîrüddin Tûsî'nin Hayranlığı ve Cevapları

Tûsî Konevî'nin mektubunu aldığında derin bir hayranlık ve hürmetle cevap yazmıştır. Mektubuna 'Ey dinin ve hakikatin sadreddiri (göğsü ve reisi)!' diyerek başlar.

Tûsî, Meşşâî felsefenin cevaplarını sıralarken; birçok noktada felsefecilerin çıkmaza girdiğini ve Konevî'nin işaret ettiği 'keşf ve zevk' yolunun kaçınılmaz olduğunu itiraf eder.

Fasıl IV: 'Kāilü'l-Vâhid' Meselesi: Bir'den Çokluğun Çıkışı

Münazaranın en can alıcı noktası: 'el-Vâhidü lâ yesduru anhü illâ'l-vâhid' (Bir olandan ancak bir çıkar) felsefî aksiyomudur. Felsefeciler Allah'tan sadece ilk aklın çıktığını iddia ederken;

Konevî Cenâb-ı Hakk'ın sınırlı bir illet olmadığını, mutlak irade ve kudret sahibi olduğunu, sonsuz esmâ ve sıfatları vasıtasıyla tek bir nefeste (Nefes-i Rahmânî) bütün çokluğu var ettiğini delilleriyle açıklar.

Fasıl V: Burhân (Mantıkî Delil) ile İrfânın (Keşif) Uzlaşması

el-Mürâselât metni; aklı inkâr eden kaba sofuluk ile kalbi inkâr eden kör pozitivizmin her ikisini de reddeder.

Konevî ile Tûsî'nin vardığı ortak nokta: Burhânî akıl bir temeldir; fakat binanın kubbesini kapatacak ve gökyüzünü temaşa ettirecek olan şey ancak kalp keşfi ve ilâhî nûrdur.

Fasıl VI: Mevlânâ ve Tûsî Arasında Konevî Köprüsü

Konevî, aynı dönemde Konya'da yaşayan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin en yakın dostu ve onun cenaze namazını kıldıran imamı idi. Doğu'da Tûsî, Konya'da Mevlânâ ile kurduğu bu üçlü irfan köprüsü; Anadolu'yu Moğol istilası esnasında mânevî olarak dimdik ayakta tutan çelik omurga olmuştur.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: İlimlerin Şahı Metafiziktir

Tûsî ve Konevî yazışmaları; modern çağın bilim ve inanç çatışması yaşayan aydınları için eşsiz bir medeniyet dersidir. Akıl ile kalp, felsefe ile tasavvuf birbirinin düşmanı değil; hakikati kuşatan iki kudsî kanattır.

Sihravemen el-Mürâselât Külliyatı; bu tarihî mektuplaşmayı eksiksiz tahlillerle sunmaktadır.