İttihâd-ı Âkıl ve Ma'kûl: Bilen ile Bilinenin Nûrânî Birleşimi

Fasıl I: İbn Sînâ'nın İnkârı ve Sadrâ'nın Keşfî İspatı

İslâm felsefesinde 'İttihâd-ı Âkıl ve Ma'kûl' (Bilen Akıl ile Bilinen Şeyin Birleşmesi); İbn Sînâ tarafından mantıksız bulunup reddedilmişti. Ancak Molla Sadrâ, cevherî hareket ve asâlet-i vücûd temelleri üzerinde bu birleşmenin kaçınılmaz bir hakikat olduğunu ispatladı.

İdrak anında akıl eden özne ile akıl edilen mana iki ayrı kutup olarak kalmaz; varoluşsal bir sıçramayla tek bir mevcud haline gelir.

Fasıl II: Husûlî İlim ile Huzûrî İlim Arasındaki Uçurum

Sadrâ bilgiyi ikiye ayırır:

• Husûlî İlim: Bir nesnenin zihinde beliren sureti vasıtasıyla bilinmesi (Kitaptan okunan bilgi gibi). Dolaylıdır, yanılgıya açıktır.
• Huzûrî İlim: Bilinen şeyin bizzat kendisinin bilenin huzurunda bulunması (İnsanın kendi acısını, sevincini ve varlığını bilmesi gibi). Doğrudandır, şüphesizdir.

Fasıl III: İdrakin Mahiyeti: Varlık Derecesinin Yükselişi

Bilgi zihinde depolanan kuru veriler değildir; bilgi insanın varlık mertebesinin yükselmesidir.

Bir insan küllî bir hakikati idrak ettiğinde, onun ruhu o hakikatin varlık seviyesine çıkarak nûrânîleşir.

Fasıl IV: Nefsin Basit Maddeden Nûrânî Akla Dönüşümü

Doğuşta hiçbir bilgiye sahip olmayan nefs (Heyûlânî Akıl); öğrendikçe, tefekkür ettikçe ve ibadetle arındıkça basamak basamak yükselerek 'Bilfiil Akıl' ve nihayet 'Müstefâd Akıl' makamına erer.

Fasıl V: Akl-ı Fa'âl ile İttisal ve Melekûtî İlham

İttihâdın zirvesi; insan aklının melekût âlemindeki 'Akl-ı Fa'âl' (Cebrail makamı) ile irtibat kurmasıdır. Bu temas gerçekleştiğinde gayb perdeleri aralanır ve ilimler vasıtasız olarak kalbe akar.

Fasıl VI: Kalp Gözünün Açılması: Müşâhede ve Basîret

Aklî ittihâd kalbî basîrete dönüştüğünde; arif eşyanın hakikatini Cenâb-ı Hakk'ın nûruyla temaşa eder. 'Mü'minin ferâsetinden sakının; zira o Allah'ın nûruyla bakar' hadisinin sırrı tecellî eder.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Hakk'ı Hakk ile Bilmek

Nihai marifetullah; kulun kendi aciz aklıyla değil, Hakk'ın kalbe bahşettiği nûr ile Hakk'ı bilmesidir. Bilen de O'dur, bilinen de O!

Sihravemen İttihâd Külliyatı; felsefe ve irfanın en derin epistemolojik hazinesini takdim eder.