el-Mebâhisü'l-Meşrikiyye: Doğu Hikmeti, Cevher-Araz Mîzânı ve İlliyet İlkesi

Fasıl I: Doğu Felsefesi (Meşrikî Hikmet) Geleneği ve Râzî'nin Yeri

İmam Fahrüddin er-Râzî'nin erken dönem felsefî başyapıtı olan *el-Mebâhisü'l-Meşrikiyye fî İlmi'l-İlâhiyyât ve't-Tabî'iyyât* (İlâhiyyât ve Tabîiyyât İlminde Doğu Araştırmaları); İbn Sînâ'nın *eş-Şifâ* külliyatından sonra İslâm dünyasında yazılmış en kapsamlı ve özgün felsefe eseridir.

'Meşrikî' (Doğulu) tabiri; kuru Grek mantıkçılığını aşarak varlığı hakiki fıtratı ve melekûtî nizamı içerisinde temaşa eden Doğu bilgelerinin irfânî yaklaşımını ifade eder.

Râzî bu eseriyle hem büyük bir Meşşâî filozof seviyesinde olduğunu göstermiş hem de Meşşâîliğin tıkanan noktalarına cesur neşterler vurmuştur.

Fasıl II: Varlık, Yokluk ve İmkân Mefhumlarının Derin Tahlili

Râzî esere varlığın bedihîliği (apaçıklığı) ile başlar: Varlık tanımlanamaz, çünkü her tanım zaten varlığı önceden varsayar.

Varlık, Yokluk ve İmkân kavramlarının zihnî ve hâricî tahlilini yaparak; kâinattaki her nesnenin var olabilmesinin ancak ilâhî bir İrade ve Kudret'in tercihiyle mümkün olduğunu ispatlar.

Fasıl III: Cevherler ve Arazlar: Maddenin Nihai Yapı Taşları ve Cüz-i Lâ Yetecezzâ

Râzî, atomculuk (Cüz-i Lâ Yetecezzâ / Parçalanamayan En Küçük Parça) meselesinde felsefeciler ile kelâmcılar arasında tarihi bir hakemlik yapar.

Aristo'nun maddenin sonsuza kadar bölünebileceği fikrini çürütür; zira sonsuz bölünme kabul edilirse bir hardal tanesi ile bir dağın parça sayısı eşit olmak zorunda kalır ki bu apaçık bir safsatadır. Madde, Allah'ın yarattığı sonlu cevherlerden mürekkeptir.

Fasıl IV: Hareket, Zaman ve Mekânın Hakikati

el-Mebâhisü'l-Meşrikiyye'de hareketin çeşitleri (Kemmiyet, Keyfiyet, Eyn ve Vaz' hareketleri) ve zamanın tabiatı incelenir.

Zaman, hareketin zihindeki bir gölgesidir. Hareket durursa zaman da anlamsızlaşır. Mutlak sükûn ve mutlak bekâ ise sadece Zât-ı Bârî'ye mahsustur.

Fasıl V: İlliyet (Sebep-Sonuç) İlkesinin İncelenmesi ve Âdetullah Kanunu

Râzî, İbn Rüşd'ün katı determinizmine karşı İmam Gazâlî'nin açtığı çığırı daha da felsefîleştirir: Ateş pamuğu kendi zâtî gücüyle yakmaz; ateşi pamuğa değdiren de, o anda pamukta yanmayı yaratan da Cenâb-ı Hak'tır.

Sebepler ve sonuçlar arasındaki bağ zorunlu bir tanrısal bağ değil, Allah Teâlâ'nın kâinata koyduğu lütufkâr bir 'Âdetullah' nizamıdır. Allah dilerse Hz. İbrâhîm kıssasında olduğu gibi ateşi serinlik ve selâmet kılar.

Fasıl VI: İbn Sînâ Felsefesine Getirilen Eleştiriler ve Yenilikçi Çözümler

Râzî, İbn Sînâ'nın *el-İşârât ve't-Tenbîhât* eserine yazdığı muazzam şerhte olduğu gibi; bu eserinde de İbn Sînâ'nın determinizmini, cüz'iyyâtı bilme teorisini ve nefis nazariyesini eleştirir.

Felsefeyi felsefenin kendi dili ve silahıyla aşan Râzî, İslâm düşüncesinde 'Müteahhirîn Kelâmı' döneminin kurucu babası olmuştur.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Felsefenin Zirvesinden Tevhidin Eteğine Sığınış

Râzî'nin entelektüel serüveni; aklın son kertesine kadar gidip aczini itiraf etmesi ve teslim olmasıdır. Bütün felsefî mebâhislerin nihai durağı, Lâ ilâhe illallâh hakikatinde fenâ bulmaktır.

Sihravemen Doğu Felsefesi Külliyatı; İslâm düşüncesinin bu dâhiyane mimarisini irfan dünyamıza kazandırır.