Vahdet-i Şühûd ve Vahdet-i Vücûd: İbnü'l-Arabî ile İmâm-ı Rabbânî Mukayesesi

Fasıl I: İslâm Metafiziğinde İki Zirve Kutuplaşması

Tasavvuf düşünce tarihinin en mühim ve derin tartışması; Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin sistemleştirdiği *Vahdet-i Vücûd* (Varlığın Birliği) ile İmâm-ı Rabbânî Müceddid-i Elf-i Sânî'nin vaz'ettiği *Vahdet-i Şühûd* (Görüşün/Müşahedenin Birliği) doktrinleri arasındaki münasebettir.

İmâm-ı Rabbânî, İbnü'l-Arabî'ye hürmet ve muhabbet beslemekle birlikte; onun ulaştığı sekr (mânevî sarhoşluk) halini aşarak sahv (mânevî ayıklık) makamına yükseldiğini ve hakikatin Vahdet-i Vücûd'un ötesinde olduğunu beyan etmiştir.

Fasıl II: 'Heme Ôst' (Her Şey O'dur) ile 'Heme Ez Ôst' (Her Şey O'ndandır) Farkı

İki mektep arasındaki temel mîzân şu iki Farsça cümleyle hülâsa edilmiştir:

• Vahdet-i Vücûd (Heme Ôst): Hakiki varlık sadece Allah'tır; kâinattaki bütün mevcudat O'nun tecellîsidir, 'Her şey O'dur'.
• Vahdet-i Şühûd (Heme Ez Ôst): Hâlık ile mahlûk zat ve sıfat bakımından asla bir değildir; kâinat Allah değildir, bilakis Allah'ın kudretiyle yoktan yarattığı bir mahlûktur, 'Her şey O'ndandır'.

Fasıl III: Güneş ve Yıldızlar Temsili

İmâm-ı Rabbânî Vahdet-i Vücûd ehlinin düştüğü hâli harika bir misalle açıklar: Gündüz vakti güneş doğduğunda gökyüzündeki yıldızlar görünmez olur. Bir kimse göğe bakıp 'Yıldızlar yok oldu, sadece güneş var' derse, bu onun görüşünün (şühûdunun) birliğindendir; yoksa yıldızlar gökte fiilen mevcuttur.

İşte İbnü'l-Arabî ve sâlikleri de ilâhî güneşin tecellîsi karşısında kâinatı göremez olmuş ve 'Lâ mevcûde illallâh' demişlerdir. Oysa kâmil arif hem güneşi hem de güneşin aydınlattığı yıldızları kendi makamında ayrı ayrı görür.

Fasıl IV: Zılliyet ve Asılliyet Mertebeleri

Müceddid'e göre mahlûkat Allah'ın 'aynı' değil, O'nun isim ve sıfatlarının bir 'zıllî' (gölgesi)dir. Bir insanın aynadaki görüntüsü veya duvara vuran gölgesi, o insanın kendisi değildir.

Gölgeye asıl demek cehalettir; mahlûkata ilâhî zât demek ise panteizm ve hulûl tehlikesini doğurur. İmâm-ı Rabbânî bu şer'î çizgiyi milimetrik bir hassasiyetle korumuştur.

Fasıl V: Sekr (Sarhoşluk) Makamından Sahv (Ayıklık) Zirvesine

Tasavvuf yolculuğunda sâlik önce fena makamına erer; burada masivayı unutup 'Ene'l-Hak' veya 'Sübhânî mâ a'zame şânî' gibi şathiyeler söyleyebilir (Sekr hâli).

Ancak sülûk burada bitmez; hakiki kâmil mürşid bu fena deryasından çıkarak 'Bekâ billâh' makamına döner ve peygamberlerin tebliğ ettiği kulluk ve şeriat şuuruna (Sahv hâline) kavuşur.

Fasıl VI: Ubudiyetin Rububiyetten Üstünlüğü

İmâm-ı Rabbânî buyurur ki: 'Kulluk (ubudiyet) makamı, rububiyet iddialarının fersah fersah üstündedir.' Kulun en büyük şerefi Allah ile birleştiğini iddia etmek değil; O'nun sonsuz azameti karşısında mutlak bir acz, fakr ve tezellül ile secdeye kapanmasıdır.

Peygamber Efendimiz'in kelime-i şehadette önce 'abduhû' (O'nun kulu), sonra 've rasûlühû' (ve elçisi) olarak zikredilmesi bundandır.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Şeriatı Tevhidin Zirvesine Oturtmak

Vahdet-i Şühûd; İslâm düşüncesini hem kuru rasyonalizmden hem de sınır tanımaz bâtınî savrulmalardan kurtaran muazzam bir denge mîzânıdır. Bu mektep, insanı hakiki bir kul ve sarsılmaz bir muvahhid kılar.

Sihravemen Mukayeseli İrfan Külliyatı; bu iki büyük kutbun fikirlerini derin bir hürmet ve vukufla şerh eder.