Riyâzü's-Sâlihîn: Sâlihlerin Bahçesi, Ahlâkî Zühd ve Seyr-i Sülûk Esasları

İmâm en-Nevevî, eserine meşhur 'Ameller niyetlere göredir' hadis-i şerifiyle ve niyet faslıyla başlar. Zira amellerin ruhu ve kabul şartı halis niyettir. Dünyevî bir menfaat veya gösteriş için yapılan ibadetler içi boş kabuktan ibarettir; Hakk rızası için yapılan zerre miktar amel ise dağlar kadar ağırlık kazanır.

İkinci temel durak tövbedir. Kul günah işlediğinde kalbinde siyah bir nokta belirir; samimi nedamet, istiğfar ve günahtan derhal vazgeçiş ile bu pas temizlenir. Kul hakkı varsa iadesi şarttır. Nevevî, Allah Teâlâ'nın kulunun tövbesinden ötürü çölde devesini kaybedip sonra bulan kimseden daha çok sevinç izhar ettiğini müjdeleyen hadislerle ümit kapısını ardına kadar açar.

Sabır; nefsi isyandan, dili şikâyetten, azaları uygunsuz hareketlerden alıkoymaktır. Musibetin ilk vurduğu anda gösterilen sabır hakiki sabırdır. Nevevî, sabrın üç mertebesini hadislerle sergiler: Günahlardan kaçınmada sabır, taat ve ibadete devamda sabır, kaza ve kadere rızâda sabır.

Cibrîl hadisinde beyan buyrulan İhsân; 'Allah'ı görüyormuşçasına O'na kulluk etmektir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir.' Murakabe, kalbin dâima Allah'ın gözetimi altında olduğunun bilincinde yaşamasıdır. Bu şuur kalbe yerleştiğinde riyâ yok olur, gizli ve açık her hal istikamete bürünür.

Zühd; dünyayı kalbe sokmamaktır, meşru kazancı terk etmek değildir. Nevevî'nin derlediği hadisler, dünyanın ahiret tarlası olduğunu, ebedî saadetin yanında bir yolcunun ağaç gölgesinde dinlenmesi kadar kısa sürdüğünü ihtar eder. Kalbini dünyaya bağlayan hüsrana uğrar, kalbini Mevlâ'ya bağlayan iki cihanda aziz olur.

Riyâzü's-Sâlihîn ferdî ahlâk ile içtimaî ahlâkı mükemmelen cem eder. Ana-babaya hürmet, akrabayı gözetme, yetim ve yoksulu doyurma, komşu hakkına riayet ve canlılara şefkat göstermek dinin vazgeçilmez rükünleridir. 'Merhamet etmeyene merhamet olunmaz' hakikati cemiyetin nizamıdır.

Riyâzü's-Sâlihîn, sâlikin seyr-i sülûk yolunda ayağını kaydırmayacak en muhkem şer'î ve irfânî haritadır. Nebevî ahlâkı hayata geçiren kimse, dünyada cennet huzurunu tadar; ahirette ise Peygamberler, sıddîklar, şehitler ve sâlihlerle beraber haşrolur.