Kitâbü'l-Ezkâr: Gündüz ve Gece Duaları, Zikir Âdâbı ve Kalbin Huzuru

İmâm Muhyiddin en-Nevevî, İslâm ümmetine günlük hayatın her anını zikrullah ile nurlandırma rehberi olarak Kitâbü'l-Ezkâr'ı telif etmiştir. Eser; sabah uyanıştan gece istirahatine, hüzünden sevince, yolculuktan ibadete kadar müminin her halini Resûlullâh'ın (s.a.v.) mübarek dualarıyla kuşatır. Nevevî'ye göre zikir, ruhun nefes alması ve kalbin dirilişidir.

Zikir yalnızca dille kelimeleri telaffuz etmekten ibaret değildir; asıl kemâl derecesi, dil ile kalbin aynı ilahî huzurda birleşmesidir. Nevevî, sadece dil ile yapılan zikrin bile sevaptan hali olmadığını belirtmekle beraber, kulu mânevî fütuhatlara ulaştıran hakiki zikrin kalbin şuuru ve tefekkürle yoğrulmuş zikir olduğunu delilleriyle açıklar.

Eserde sabah ve akşam vakitlerinde okunması sünnet olan muazzam istiâze ve hamd duaları tahkik edilir. Ayete'l-Kürsî, Muavvizeteyn ve İhlas sûrelerinin vird edinilmesi; Seyyidü'l-İstiğfâr'ın her sabah ve akşam kalbî bir yakarışla tekrarı, mümini şeytanın vesveselerinden ve nefsin tuzaklarından koruyan aşılmaz bir kale vazifesi görür.

Farz namazların ardından yapılan tesbihat, istiğfar ve tehliller, ibadetin nurunu kalbe perçinler. Sübhânallâh, Elhamdülillâh ve Allâhu Ekber zikirlerinin otuz üçer defa çekilip tevhid kelimesiyle yüz tamamlanması; günahların deniz köpüğü kadar olsa bile bağışlanmasına vesile olan Nebevî bir müjdedir.

Hayatın imtihan dalgaları karşısında Nevevî, Fahr-i Kâinât'ın hüzün ve darlık anlarında okuduğu hususi duaları serdeder. 'Lâ ilâhe illallâhü'l-Azîmü'l-Halîm...' zikri ve Yûnus Aleyhisselâm'ın karanlıkları aydınlatan duası, darlıkların ferahlığa, kederlerin sekînete tebdil olmasının anahtarıdır.

Kitâbü'l-Ezkâr sadece dua kitabı değil, aynı zamanda muazzam bir dil ahlâkı mecmuasıdır. Nevevî, zikrin zıddı olan gıybet, koğuculuk, yalan ve lüzumsuz lakırdının kalbi nasıl kararttığını anlatır. Dilini haramdan korumayan kimsenin zikrinden feyiz alması imkânsızdır; sükût selamet, hayır söylemek ise ganimettir.

Ezkâr'ın nihai hedefi, kulu 'Esmâü'l-Hüsnâ'nın ve Zikr-i Hakîm'in feyziyle dâimî huzur makamına eriştirmektir. Her anında Allah'ı hatırlayan kul, kâinatın zikir korosuna dahil olur ve rızâ ufkuna kanatlanır. Nevevî'nin bu eseri, asırlar boyu zâhidlerin ve âriflerin başucu kaynağı olmuştur.