Fasıl I: İnsân-ı Kâmil'in Tanımı ve Yaratılışın Nihai Gayesi

Büyük İslâm mutasavvıfı ve felsefî tasavvufun pîrlerinden Azîzüddîn Nesefî (v. 700/1300 civarı), başyapıtı olan *Kitâbü'l-İnsâni'l-Kâmil*'de insanın kâinattaki yerini eşsiz bir vukufla ortaya koyar. Nesefî'ye göre insan, varlık ağacının en son açan fakat asıl gayesi olan kudsî meyvesidir.

İnsân-ı Kâmil; sözleri tam, fiilleri tam, ahlâkı tam ve marifeti tam olan kimsedir. Kâinat büyük bir kitap ise insan onun fihristidir; kâinat bir saray ise insan o sarayın sultanıdır. Cenâb-ı Hakk kâinatı insan için, insanı ise bizzat Kendisini bilmesi ve tanıması (marifetullah) için halk etmiştir.

Fasıl II: Dört Deniz Metaforu: Mülk, Melekût, Ceberût ve Lâhût

Nesefî varlığın zuhur mertebelerini 'Dört Büyük Deniz' (Bihâr-ı Erbaa) remziyle açıklar. Bu denizler birbirinin içine akmakta ve her biri bir üst denizin tecellîsini taşımaktadır:

  • Cismani Deniz (Bahr-i Ecsâm): Gözle görülen, elle tutulan kaba fizik âlemi (Âlem-i Şehâdet).
  • Ruhani Deniz (Bahr-i Ervâh): Melekût âlemi, canların ve lâtif cevherlerin kaynağı.
  • Aklî Deniz (Bahr-i Ukûl): Küllî aklın ve melek-i a'zamın tecellîgâhı olan Ceberût âlemi.
  • İlâhî İsimler Denizi (Bahr-i Esmâ): Cenâb-ı Hakk'ın Zât ve sıfat nûrlarının kaynadığı Lâhût deryası.

Fasıl III: Dört Kudsî Ağaç: Tabiat, Ruh, Akıl ve İlahî İrade

Eserde kâinatın yapısı dört büyük ağaca benzetilir. Birinci ağaç 'Tabiat Ağacı'dır; kökleri dört unsurda (ateş, hava, su, toprak), dalları maden, bitki ve hayvandadır.

İkinci ağaç 'Ruh Ağacı', üçüncü ağaç 'Akıl Ağacı', dördüncü ağaç ise 'İlâhî Emir ve İrade Ağacı'dır. İnsân-ı Kâmil, bu dört ağacın bütün özünü kendi nefsinde toplayan yegâne varlıktır.

Fasıl IV: Nübüvvet ve Velâyet Aynaları

Nesefî nübüvvet ile velâyet arasındaki ezelî irtibatı tahlil eder. Nübüvvet zâhirî şeriatı ve toplumsal adaleti tesis eden kemâlâttır; velâyet ise o şeriatın bâtınî hakikatini ve kalbî irfânını yaşayan içsel ışıktır.

Her nebî aynı zamanda bir velîdir; velâyet nübüvvetin bâtınıdır. Peygamberlik kapısı Efendimiz (s.a.v.) ile mühürlenmiş olsa da, velâyet kapısı kıyamete kadar İnsân-ı Kâmil'in şahsında açık kalacaktır.

Fasıl V: Seyr-i Sülûk Yolcularının Dört Zümresi

Nesefî hakikat taliplerini dört sınıfa ayırır: Ehl-i Şeriat (zâhir ulemâsı), Ehl-i Hikmet (filozoflar ve akılcılar), Ehl-i Tasavvuf (sülûk ehli zâhidler) ve Ehl-i Vahdet (hakiki muvahhid arifler).

En üstün mertebe Ehl-i Vahdet'tir; zira onlar kesrette vahdeti, vahdette kesreti görerek ikilik perdesini tamamen yırtmışlardır.

Fasıl VI: Kalbin Kutsal Levhası ve Gayb Aynası

İnsanın kalbi, cilalandığı takdirde Levh-i Mahfûz'un suretlerini yansıtan kusursuz bir aynaya dönüşür. Bu aynada geçmişin ve geleceğin sırları, melekût âleminin nakışları temâşâ edilir.

Kalbin pası ise dünyevî hırs, haram lokma ve kibirdir. Zikrullâh ve riyâzet bu aynanın cilasıdır.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Kendini Bilen Rabbini Bilir

'Men arafe nefsehû fekad arafe Rabbeh' hikmeti, Nesefî'nin bütün felsefesinin mihveridir. Kendini bilmeyen kimsenin Allah'ı bilmesi imkânsızdır. İnsan kendi nefsinde kâinatı, kâinatta ise Hâlık'ın cemâlini müşâhede ettiği an kemâle erer.

Sihravemen Nesefî Külliyatı; kâmil insan arayışındaki ruhlara ebedî hakikatin meşalesini uzatmaktadır.