Kitâbü'l-Mekâsib ve'l-Verâ': Helâl Kazanç, Şüpheli Lokmanın Temyizi ve İffet

Fasıl II: Tevekkül ile Sebeplere Tevessülün Telifi

Muhâsibî tevekkülün tembellik olmadığını ısrarla vurgular. Çiftçi tohumu toprağa atmadan yağmur bekleyemez; tüccar dükkânı açmadan rızık umamaz.

Hakiki tevekkül; bedenle sebeplere sımsıkı yapışmak, fakat kalbi asla sebeplere bağlamayıp yalnızca Razzâk-ı Âlem olan Allah'a güvenmektir. Çalışırken kalbinde hırs ve endişe taşımayan kimse, gerçek tevekkül ehlidir.

Fasıl III: Şüpheli Lokmanın Kalbe ve İbâdetlere Tesiri

Muhâsibî'nin en meşhur kerameti; şüpheli veya haram bir lokmaya uzandığında parmağındaki bir damarın şiddetle atması ve lokmayı boğazından geçirememesidir. Bu hassasiyet onun eserine bütünüyle yansımıştır.

Boğazdan geçen tek bir haram veya şüpheli lokma; kırk gün boyunca duaların kabulünü engeller, kalbe kasvet ve ağırlık verir, gece teheccüde kalkma şevkini kırar. Helâl lokma ise kalbe nûr saçar, ibadetleri tatlı kılar.

Fasıl IV: Verâ' Mertebeleri: Şüpheli Şeylerden Kaçınma

Hadis-i şerifte buyrulduğu gibi: 'Helâl bellidir, haram bellidir; ikisi arasında birtakım şüpheli şeyler vardır.' Muhâsibî verâ'yı derecelendirir:

1. Adalet Verâı: Zâhirî haramlardan ve haksız kazançlardan (faiz, rüşvet, hırsızlık, aldatma) kaçınmak; şahitliği kabul edilen mü'minin asgari vasfı.
2. Sâlihlerin Verâı: Haram olma ihtimali bulunan şüpheli şeyleri terk etmek.
3. Müttakîlerin Verâı: Harama düşme korkusuyla bazı mubahları dahi feda etmek.
4. Sıddîklerin Verâı: Kendisinde zerre kadar şüphe veya gaflet hissettiği hiçbir şeyi kabul etmemek.

Fasıl V: Ticarette Ahlâk ve Kul Hakkı Korkusu

Muhâsibî çarşıda ve pazarda alışveriş yapan mü'minin ahlâkını tanzim eder: Malın kusurunu gizlememek, yalan yere yemin etmemek, tartıda ve ölçüde milimetrik adalet gözetmek, borçluya mühlet tanımak.

Kul hakkı öyle ağır bir vebâldir ki; şehitlerin bile kul hakkı affedilmez. Tüccar âhiret mîzânını çarşıdaki terazisinden daha yakın bilmelidir.

Fasıl VI: Zühdün Gerçek Mânâsı: Dünyayı Ele Almak, Kalbe Sokmamak

Muhâsibî zühdü fukaralık ve sefalet olarak değil; 'kalbin dünyadan hür olması' olarak tarif eder. Hz. Süleyman ve Hz. Osman gibi zengin peygamber ve sahabiler de zâhid idi; zira servet ellerinde idi, kalplerinde değil.

Kişinin elindeki dünya malı yok olduğunda üzülmemesi, geldiğinde de sevinip azgınlaşmaması hakiki zühdün alâmetidir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: İffetli Bir Lokma İle Huzura Varmak

Hâris el-Muhâsibî'nin kazanç fıkhı; sâlike dünya hayatında onurlu, iffetli, kimseye muhtaç olmadan helâlinden yaşamanın ve rızkı ibadete dönüştürmenin yolunu gösterir.

Sihravemen Kitâbü'l-Mekâsib Külliyatı; modern iktisat karmaşasında helâl dairesinin genişliğini ve huzurunu mü'min vicdanına fısıldar.