Fasıl I: Fehmü'l-Kur'ân Eseri ve Vahiy Hermenötiği

Hâris el-Muhâsibî'nin Kur'ân ilimlerindeki şaheseri *Fehmü'l-Kur'ân ve Ma'ânîh* (Kur'ân'ı Anlamak ve Mânâlarına Vâkıf Olmak); Kur'ân-ı Kerîm'in sadece lafzî bir metin değil, insan ruhunu inşa eden canlı bir ilâhî hitap olduğunu ispatlar.

Muhâsibî bu eseriyle İslâm tefsir usûlüne derin bir 'işârî ve kalbî idrak' boyutu kazandırmıştır. Ona göre Kur'an; arşın Rabbi ile kul arasındaki ebedî mükâlemedir (konuşmadır).

Kur'an okurken sanki âyetler o an bizzat kendisine iniyormuş gibi huşû ve haşyet duymayan kimse, vahyin hakiki fehminden mahrum kalmıştır.

Fasıl II: Tilâvetin Üç Mertebesi: Dil, Akıl ve Kalp

Muhâsibî Kur'an kıraatini üç hiyerarşik mertebede tahlil eder:

  • Dilin Tilâveti: Harfleri mahreçlerinden çıkarmak, tecvid kaidelerine riayet etmek (Avâmın kıraati).
  • Aklın Tilâveti: Âyetlerin lügat manalarını, nüzul sebeplerini ve ahkâmını kavramak (Ulemânın kıraati).
  • Kalbin Tilâveti: Âyetlerin mânâsıyla ürpermek, müjde âyetlerinde sevinip şükretmek, azap âyetlerinde titreyip istiğfar etmek, emir âyetlerinde boyun eğmek (Âriflerin kıraati).

Fasıl III: Nesh ve Hikmetü't-Teşrî': Hükümlerin Tekâmülü

Muhâsibî eserde Nâsih ve Mensûh konusunu derinlemesine inceler. Nesh; ilâhî iradenin beşeriyetin olgunlaşma derecesine göre hükümleri tedricen kemâle erdirmesidir.

Cenâb-ı Hak kullarına taşıyamayacakları yükü yüklemez; şeriat bir tabibin hastasına uyguladığı aşamalı tedavi gibidir. Bu hikmeti kavramayan kimse ahkâmın ruhunu anlayamaz.

Fasıl IV: Muhkem ve Müteşâbih Âyetlerin Te'vîl Âdâbı

Muhâsibî Kur'an'daki müteşâbih (manası kapalı veya yoruma açık) âyetler karşısında Ehl-i Sünnet tenzih akîdesini tavizsiz savunur. Cenâb-ı Hakk'a cisim, mekân veya aza isnat eden teşbih ve tecsîm sapkınlıklarını reddeder.

'O'nun benzeri hiçbir şey yoktur' (Şûrâ, 11) muhkem âyeti bütün te'vîllerin mîzânıdır. Akıl müteşâbih âyetler karşısında aczini itiraf etmeli ve ilâhî muradı bilmeyi Allah'a havale etmelidir (tefvîz).

Fasıl V: Kur'ân Kıssalarının Bâtınî Aynası

Muhâsibî'ye göre Kur'an'daki peygamber kıssaları sadece geçmiş kavimlerin tarihi masalları değildir; her bir kıssa insanın kendi iç dünyasında her an tekerrür eden bir sahnedir.

İnsanın kalbi Hz. Mûsâ, azgın nefsi Firavun, hevâsı Kārûn, vesveseleri sihirbazlardır. Kul Kur'an'ı kendi nefsinde okuduğu zaman kıssaların hidayet ışığı kalbinde parlar.

Fasıl VI: Kalbin Kilitleri: 'Efelyetedebberûne'l-Kur'ân'

Muhammed Sûresi 24. âyetindeki 'Onlar Kur'an'ı tefekkür etmezler mi? Yoksa kalplerinde kilitler mi var?' ihtarı, Muhâsibî'nin en çok üzerinde durduğu âyettir.

Kalbin kilitleri dünya sevgisi, haram lokma, kibir ve gaflettir. Bu kilitler tevbe anahtarıyla açılmadıkça Kur'ân'ın melekûtî hazineleri insana kapalı kalır.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Kur'an İle Dirilmek

Hâris el-Muhâsibî'nin Kur'an anlayışı; insanı Mushaf'ın lafzından Rabbü'l-Âlemîn'in rızasına ulaştıran ebedî bir hidayet köprüsüdür.

Sihravemen Fehmü'l-Kur'ân Külliyatı; vahyin nuruyla kalplerin pasını silmeyi ve Kur'ânî ahlâk ile nurlanmayı gaye edinir.