El-Mesâil fî A'mâli'l-Kulûb: Havâtırın Temyizi, Kalp Vesveseleri ve İhlas Mîzânı
Fasıl I: Kalp Amelleri Risâlesi ve Havâtır İlminin Mahiyeti
Hâris el-Muhâsibî'nin tasavvuf psikolojisindeki en özgün keşiflerinden biri olan *el-Mesâil fî A'mâli'l-Kulûb ve'l-Cevârih*; kalbe gelen anlık düşüncelerin, ilhamların ve vesveselerin (Havâtır) kökenini tespit etme ilmidir.
'Hâtır' (çoğulu Havâtır); insanın kalbine dışarıdan veya içeriden ansızın doğan niyet tohumlarıdır. Bütün ameller, sözler ve günahlar önce kalpte bir hâtır olarak başlar.
Hâtırın kaynağını zamanında teşhis edip şeytânî olanı anında defetmeyen kimse; önce şüpheye, sonra arzuya, sonra fiile ve nihayet helâke sürüklenir.
Fasıl II: Dört Büyük Havâtır Kaynağı
Muhâsibî kalbe gelen düşünceleri dört ana kaynağa ayırır ve her birinin alâmetlerini vaz'eder:
- Hâtır-ı Rahmânî: Cenâb-ı Hakk'tan doğrudan gelen, kalbe mutlak bir sekîne, tevhid ve yakîn nûru bahşeden ilâhî tecellî.
- Hâtır-ı Melekî (İlham): Meleklerin kalbe fısıldadığı; daima hayra, ibadete, sadakaya ve fedakârlığa sevk eden nurlu düşünce.
- Hâtır-ı Nefsânî (Hevâ): Nefsin doymak bilmez şehvetlerinden, tembellikten, lezzet ve makam hırsından doğan süflî istekler.
- Hâtır-ı Şeytânî (Vesvese): İblis ve avenesinin kalbe attığı; günaha, kibre, şüpheye ve insanları aldatmaya çağıran zehirli fısıltılar.
Fasıl III: Melekî İlham ile Şeytânî Vesvesenin Temyizi
Şeytan çoğu zaman insanı doğrudan günaha çağırmaz; zira dindar bir kul bundan kaçar. Şeytan kurnazlıkla insanı küçük bir hayra çağırarak arkasından gelecek büyük bir farzı kaçırtır veya amelin içine riyâ tohumu eker.
Muhâsibî bu iki hâtırı ayırma kriterini verir: Melekî ilham sebatlıdır, şeriata tam uygundur, kalpte ferahlık bırakır. Şeytânî vesvese ise acelecidir, şüphe doludur ve terk edildiğinde şeytan derhal başka bir kapıyı zorlar.
Fasıl IV: Nefsânî Hâtırın İnatçılığı ve Şeytandan Farkı
Muhâsibî nefis ile şeytan arasındaki ince farkı ortaya koyar: Şeytan bir günaha çağırır; reddedilip 'Eûzü' çekildiğinde başka bir günaha yönelir (zira onun tek gayesi kulu herhangi bir günahla helâk etmektir).
Fakat nefis tek bir şehvette inat eder; ne kadar istiğfar edilse de aynı arzuyu bastırmaya çalışır. Nefsin bu inatçı hâtırını kırmanın yegâne çaresi şiddetli riyâzet ve açlıktır.
Fasıl V: Kalp Nöbetçiliği (Kırâsetü'l-Kalb)
Muhâsibî müride kalbinin kapısında gece gündüz nöbet tutan bir kale muhafızı gibi olmayı emreder. Kalbe gelen her düşünceye 'Sen kimdensin, dosttan mısın düşmandan mısın?' diye parola sorulmalıdır.
Hakk'a uygunsa kabul edilmeli; nefis ve şeytandan ise derhal istiğfar kılıcıyla boynu vurulmalıdır. Kalp nöbetçiliği yapmayan bir göğüs, şeytanların at koşturduğu viraneye döner.
Fasıl VI: Vesveselerden Kurtulmanın Manevî İlaçları
İbadetlerde (özellikle abdest ve namazda) musallat olan vesveselerin tedavisi: Vesveseye kulak asmamak, zanna değil yakîne göre amel etmek, kesintisiz zikrullâha devam etmek ve 'Âmentü billâhi ve rusulih' diyerek imanı tazelemektir.
Vesveseyle mücadele etmek onu büyütür; en büyük darbe vesveseyi hiçe sayıp aldırmamaktır.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Kalbin Selâmete Ermesi
Hâris el-Muhâsibî'nin kalp ilimleri; kulun iç dünyasını karanlık karmaşalardan arındırıp arşın nûruna ayna kılan muazzam bir basiret mektebidir.
Sihravemen el-Mesâil Külliyatı; gönül evini temizleyip Hak Teâlâ'nın tecellîsine layık kılmanın ebedî sırlarını fısıldar.