Fasıl I: Âdâbü'n-Nüfûs Risâlesi ve İslâmî Psikoterapinin Doğuşu
Hâris el-Muhâsibî'nin *Âdâbü'n-Nüfûs ve Tehzîbühâ* (Nefislerin Eğitimi ve Arındırılması) risâlesi; modern psikolojinin bilişsel-davranışçı terapi (CBT) metotlarını bin yıl önceden manevî ve ahlâkî bir derinlikle uygulayan bir şaheserdir.
Muhâsibî insan ruhunu bir labirente benzetir. Nefis, insanın içindeki en kurnaz düşmandır; çoğu zaman kötülüğü doğrudan emretmez, iyilik kisvesi altında kalbe sızarak insanı helâke sürükler.
Bu eser; insanın kendi içsel motivasyonlarını, bilinçdışı eğilimlerini ve kendini kandırma mekanizmalarını cerrah titizliğiyle açığa çıkarır.
Fasıl II: Nefsin Kendini Haklı Çıkarma Hileleri (Rasyonalizasyon)
Muhâsibî nefsin en büyük hilesinin 'günahı te'vil etmek ve meşrulaştırmak' olduğunu açıklar. İnsan dedikodu ederken 'ben sadece hakikati söylüyorum' der; haset ederken 'ben hakkı müdafaa ediyorum' maskesine bürünür; kibirlenirken 'bu vakardır' yalanına sığınır.
Muhâsibî bu maskeleri tek tek indirir ve nefsin sahte bahanelerini ilâhî mîzân önünde ifşa eder. Kendi nefsini töhmet altında tutmayan kimse asla kemâle eremez.
Fasıl III: Gazap ve Öfkenin Anatomisi: Ateşi Söndürme Sanatı
Öfke nefsin en vahşi yırtıcısıdır. Muhâsibî öfke anında aklın devreden çıktığını, şeytanın insanın damarlarında kan gibi dolaşarak cinnet getirdiğini belirtir.
Öfkenin kognitif tedavisi: Ayakta ise oturmak, oturuyor ise uzanmak, soğuk suyla abdest almak ve 'Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm' diyerek sükûnete bürünmektir. En büyük pehlivan güreşte rakibini yıkan değil, öfke anında nefsine hâkim olandır.
Fasıl IV: Hasedin Zehri ve Başkalarının Nimetine Rıza
Haset kalbi kemiren, ibadetlerin sevabını ateşin odunu yediği gibi kül eden öldürücü bir zehirdir. Muhâsibî hasedin kökeninde Cenâb-ı Hakk'ın taksimatına itiraz etme cüretinin yattığını ifşa eder.
Hasedin ilacı: Haset edilen kimseye gıyabında hayır dua etmek, ona ikramda bulunmak ve nimetin sahibinin Allah olduğunu tefekkür ederek kalbi teslimiyete çağırmaktır.
Fasıl V: Yedi Uzvun Muhafazası: Kalp Kalesinin Kapıları
Kalp bir kale, yedi uzuv ise bu kalenin kapılarıdır: Göz, kulak, dil, mide, tenâsül uzvu, el ve ayak. Bu kapılardan biri açık bırakılırsa düşman kaleye sızar ve sultan olan kalbi esir alır.
Özellikle dilin âfetleri (gıybet, yalan, alay, mâlâyânî sözler) ve gözün harama bakması, kalbin manevî enerjisini en hızlı tüketen deliklerdir.
Fasıl VI: İnkisâr-ı Kalb: Kalp Kırıklığı ve Hiçlik Makamı
Muhâsibî nefis terbiyesinin zirvesini 'İnkisâr' (kalbin kırılması, benliğin sıfırlanması) makamı olarak belirler. Cenâb-ı Hak bir kudsî hadiste: 'Ben kalbi kırıkların yanındayım' buyurmuştur.
Gurur kadehini kıran, kendini halkın en acizi ve muhtacı bilen kulun kalbi; ilâhî feyzin ve rahmetin menbaı haline gelir.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Nefsini Bilen Rabbini Bilir
Muhâsibî'nin nefis psikolojisi; insanı suçluluk krizlerinde boğmak için değil, onu arındırıp Melekût'un en yüksek şerefine layık kılmak için inşa edilmiştir.
Sihravemen Âdâbü'n-Nüfûs Külliyatı; çağımızın benlik girdabında savrulan ruhlarına eşsiz bir manevî şifahâne sunar.