İlim ve Amel Muvazenesi: Zâhir Âlimleri ile Bâtın Âlimlerinin Tefriki

Fasıl I: Faydalı İlim (İlm-i Nâfi') ve Kuru Malumat Ayrımı

Ebû Tâlib el-Mekkî *Kūtü'l-Kulûb*'da ilmin faziletini en yüksek derecede överken; ilmi sadece kitap satırlarında kalan, ezberlenen ve dünyalık şöhret için kullanılan kuru bir malumat yığını olmaktan şiddetle ayırır.

Resûlullah Efendimiz'in (s.a.v.) 'Allah'ım! Fayda vermeyen ilimden, ürpermeyen kalpten Sana sığınırım' duası bu tefrikin temelidir. Hakiki ilim; insanı Allah'tan korkutan, dünyaya karşı zâhid kılan ve âhiret hazırlığına sevk eden melekûtî nûrdur.

Fasıl II: Ulemâ-i Dünyâ (Kötü Âlimler) Teşhisi

Mekkî hazretleri dönemindeki 'Ulemâ-i Sû'' (Kötü âlimler) zümresini bir cerrah cesaretiyle tahlil eder:

Bu kimseler ilmi makam kapmak, padişahların ve zenginlerin saraylarına girmek, fetvalarla dünyalık devşirmek ve münazaralarda hasımlarını yenip alkış almak için kullanırlar. İlimleri arttıkça kibirleri artar, takvâları ise sıfırlanır.

Mekkî bu kimseleri 'Kitap yüklü merkepler' âyetinin muhatabı olarak niteler.

Fasıl III: Ulemâ-i Âhiret: Peygamberlerin Hakiki Vârisleri

Âhiret âlimlerinin alâmetleri şunlardır:

• Sözleri amelinden, ameli sözünden önce gelir.
• Makam ve şöhretten aslandan kaçar gibi kaçarlar.
• Hükümdarların kapısına gitmez, bilakis hükümdarlar onların kapısına gelir.
• İnsanların bilmediği fetva oyunlarıyla değil; kalbin halleri, havf ve recâ ile meşgul olurlar.

Fasıl IV: Amelsiz İlim: Kitap Taşıyan Kandil

Mekkî hazretleri amel edilmeyen ilmi bir kandile benzetir: Kandil etrafını aydınlatır ama kendi dibini yakıp tüketir.

Kıyamet gününde cehennem ehlinin azap kokusundan dahi rahatsız olacağı kimseler; dünyada insanlara hayrı emredip kendileri yapmayan müraî âlimlerdir.

Fasıl V: Zâhir İlmi ile Bâtın İlminin Nikâhı

Mekkî zâhir fıkhını inkâr eden bâtınîleri de sapkınlıkla suçlar. Fıkıh bilmeyen mutasavvıf zındık; tasavvuf bilmeyen fakih ise fâsık olur. Asıl kemâlât ikisini birleştiren muhakkik âlimliktir.

Şeriat gövdedir, tarikat dallardır, hakikat ise meyvedir. Gövdesi olmayan ağaç ayakta kalamaz; meyvesi olmayan ağaç ise odun olmaktan öteye geçemez.

Fasıl VI: Kalbî İrfan ve İlm-i Ledünnî Menfezi

Amel edilen ilim, kulda yeni ilim kapıları açar. Hadis-i şerifte buyrulduğu gibi: 'Kim bildiğiyle amel ederse, Allah ona bilmediklerinin ilmini miras bırakır.'

İşte bu makam, mekteplerde ve medreselerde okutulmayan, doğrudan Cenâb-ı Hakk'ın kalbe ilham ettiği İlm-i Ledünnî'dir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: 'Allah'tan Ancak Âlimler Korkar'

Fâtır Sûresi 28. âyetinde buyrulduğu gibi: 'Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar.' İlim haşyet doğurmuyorsa o ilim değildir, nefsin şeytânî bir aldatmacasıdır.

Sihravemen İlim ve Amel Külliyatı; ilmi amelle, aklı kalple barıştıran bu kudsî muvazeneyi ilim tâliplerine takdim eder.