Kitâbü't-Tevhîd: Âlemin Hudûsu ve Vâcibü'l-Vücûd İspâtı

Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed el-Mâtürîdî es-Semerkandî (ö. 333/944), Mâverâünnehir ilim havzasında Ehl-i Sünnet akāidini akıl ve nakil dengesiyle sistemleştiren büyük imâmdır. İmam Ebû Hanîfe'nin itikadî görüşlerini kelâmî bir disiplinle temellendirmiştir.

Eser, İslâm kelâm tarihinin günümüze ulaşan en eski ve en hacimli metinlerindendir. Mâtürîdî, hasımlarının görüşlerini doğrudan alıntılayarak çürütür; aklı vahyin hizmetinde en keskin bürhan olarak kullanır.

Kâinatta müşahede edilen her varlığın zıddıyla kaim olması, değişime uğraması ve arazlara muhtaç bulunması, âlemin kadîm değil hâdis (sonradan var edilmiş) olduğunun kesin delilidir.

Sonradan var olan her şey, var olmak için bir sebebe ve fâile muhtaçtır. Teselsül ve devrin imkânsızlığı sebebiyle, varlığı kendinden olan, başlangıcı ve sonu bulunmayan tek bir Yaratıcı'nın varlığı zorunludur.

«Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı» âyetinin kelâmî tefsiri olan Bürhân-ı Temânu'; iki mutlak iradenin kâinatta nizâm kuramayacağını, tek ilahın hâkimiyetini ispatlar.

Mâtürîdî, Mu'tezile'nin sıfatları inkâr eden ta'tîl anlayışına ve Müşebbihe'nin cisimleştiren teşbih hatasına düşmeden, Allah'ın sıfatlarının Zâtı ile kaim olduğunu, Zâtının ne aynı ne de gayrı olduğunu vazeder.

Kâinata ibret nazarıyla bakan basiret sahibi, her zerrenin lisân-ı haliyle tek bir Sanatkâr'ı tesbih ettiğini müşâhede eder. Tevhid, kuru bir önerme değil, kalpte kök salan sarsılmaz bir marifet nûrudur.