Hüsn ve Kubuh: Aklen İyilik ve Kötülüğün İdraki ve Hikmetullâh

Bir şey Allah emrettiği için mi güzeldir, yoksa güzel olduğu için mi Allah emretmiştir? Bu sual İslâm düşüncesinde ahlâk felsefesinin ve ilahî adalet telakkisinin mihveridir.

Eş'ariyye: İyilik ve kötülük tamamen şeriatın bildirmesiyle bilinir (Sem'îdir). Mu'tezile: Akıl iyilik ve kötülüğü bütünüyle kendi başına tespit eder ve şeriat gelmese de sorumlu tutulur. Mâtürîdiyye: Akıl eşyadaki fıtrî iyilik ve kötülüğü kavrayabilir, fakat uhrevî ceza ancak peygamber tebliğiyle tahakkuk eder.

Adaletin, doğruluğun, emanete riayetin ve şükrün güzelliği fıtraten zâhirdir. Zulmün, yalanın, haksızlığın ve nankörlüğün kötülüğü de hiçbir peygamber duymamış akıl tarafından dahi çirkin bulunur.

Namazın rekâtları, orucun vakitleri, haccın menâsiki gibi taabbüdî meselelerin aklî tespiti muhaldir; bunlar ancak vahiy ve şeriatla tayin olunur.

Mâtürîdî'ye göre Cenâb-ı Hakk'ın her fiilinde, yaratışında ve emrinde mutlak bir hikmet ve maslahat mevcuttur. Allah Teâlâ abes (anlamsız, boş) iş yapmaktan münezzehtir.

Kendisine peygamber tebliği ulaşmamış kimseler (fetret ehli), Mâtürîdî mektebine göre akıllarıyla kâinata bakıp bir Yaratıcı'nın varlığını bilmekle mükelleftir; fakat amelî şeriat hükümlerinden sorumlu değildir.

Hakk'ın insana bahşettiği akıl ve vicdan, içimizdeki peygamberdir. Dışımızdaki peygamber ise o iç nûru hidayetle kemâle erdiren vahiydir.