Akıl ve Nakil Dengesi: Bilgi Yolları (Havâs, Ahbâr, Nazar)

İmâm Mâtürîdî, Kitâbü't-Tevhîd'in mukaddimesinde bilginin üç meşru kaynağını belirler: Havâss-ı selîme (sağlam duyular), haber-i sâdık (vahiy ve mütevâtir haber) ve istidlâl/nazar (aklî düşünce).

Göz, kulak ve diğer duyular maddî âlemi idrakte esastır; fakat duyular sınırlıdır ve optik yanılsamalara açıktır. Bu sebeple duyuların verilerini tashih edecek bir akla ihtiyaç vardır.

Yalan üzerine birleşmeleri aklen imkânsız olan toplulukların naklettiği mütevâtir haberler zorunlu bilgi doğurur. Peygamberlerin mu'cizelerle teyit edilen vahyi, gayb âleminin kapılarını açan şüphe götürmez haberdir.

Mâtürîdî mektebinde akıl, sadece nakli doğrulayan edilgen bir alet değil; bizzat Allah'ı bilmekle, iyilik ve kötülüğü temyiz etmekle yükümlü kılınan ilahî bir cevherdir.

Aklı bütünüyle dışlayan Haffiyye/Haşviyye taassubu ile vahyi aklın cüz'î kalıplarına hapseden Mu'tezilî rasyonalizm eleştirilmiş; her ikisinin ifrat ve tefrit olduğu gösterilmiştir.

Kişisel ilham ve keşif, sahibini bağlayan sübjektif bir hâldir; umumî dinî hükümlerde ve itikadî meselelerde bağlayıcı hüccet olamaz. Hüccet ancak aklî ve nassî delildir.

Akıl göz gibidir, vahiy ise güneş. Güneş olmadan göz karanlıkta hiçbir şey göremez; gözü olmayan da güneşin ışığından istifade edemez. İkisi birleştiğinde basiret kemâle erer.