Kalp ve Ruh Mertebeleri: Letâif-i Hamse ve Nefis Tezkiyesi

Fasıl I: İnsanın Mânevî Anatomisi: Letâif-i Âlem-i Emir

Mârifetnâme'nin üçüncü cildi tamamen tasavvuf, seyr-i sülûk ve ahlâk-ı hamîdeye ayrılmıştır. Erzurûmî beden ülkesinin fâni olduğunu; asıl ebedî olanın ise 'Âlem-i Emir'den gelen letâifler olduğunu bildirir.

İnsanda beş melekûtî lâtife (Letâif-i Hamse) mevcuttur: Kalp, Ruh, Sır, Hafî ve Ahfâ. Bu lâtifeler zikrullâh ile uyandırılmadıkça insan mânevî uykudan uyanamaz.

Fasıl II: Beş Lâtifenin Göğüsteki Noktaları ve Nûrları

Nakşibendî ve Kâdirî usûlüne göre letâiflerin mekânları ve nûrları:

• Kalp: Sol memenin iki parmak altı - Sarı nûr - Hz. Âdem kademi.
• Ruh: Sağ memenin iki parmak altı - Kırmızı nûr - Hz. İbrâhîm kademi.
• Sır: Sol memenin iki parmak üstü - Beyaz nûr - Hz. Mûsâ kademi.
• Hafî: Sağ memenin iki parmak üstü - Siyah/Karanlık nûr - Hz. Îsâ kademi.
• Ahfâ: Göğsün tam ortası - Yeşil nûr - Hz. Muhammed Mustafâ (s.a.v.) kademi.

Fasıl III: Nefsin Yedi Mertebesi (Etvâr-ı Seb'a)

Sâlikin seyr-i sülûkta katettiği yedi nefis konağı:

1. Nefs-i Emmâre: Kötülüğü şiddetle emreden, şehvet ve gurur bataklığı.
2. Nefs-i Levvâme: Günah işleyip ardından pişmanlıkla kendini kınayan nefs.
3. Nefs-i Mülhime: Kalbine ilâhî ilhamların doğmaya başladığı nefs.
4. Nefs-i Mutmainne: Şüphelerden arınmış, sekînet ve huzura ermiş nefs.
5. Nefs-i Râziye: Başına gelen her hâlden Allah'tan razı olan nefs.
6. Nefs-i Merdiyye: Cenâb-ı Hakk'ın kendisinden razı olduğu kudsî nefs.
7. Nefs-i Kâmile (Sâfiye): Vahdet deryasında erimiş, kemâlât zirvesi.

Fasıl IV: Zikrullâh ve Kalp Çarpıntısının İrfânî Tenzîli

Erzurûmî zikrin sadece dille değil, lâtifelerin uyanmasıyla bütün bedene yayılması gerektiğini söyler (Sultânü'z-Zikr).

Kalp 'Allah' diye çarpmaya başladığında damarlardaki kan bu zikirle temizlenir; sâlikin her nefesi ve her tüyü melekûtî bir tesbih fırtınasına dönüşür.

Fasıl V: Mürşid-i Kâmil Rabıtası: İsmâil Fakîrullâh Mektebi

İbrâhîm Hakkı'nın manevî yükselişinin mimarı mürşidi Şeyh İsmâil Fakîrullâh (k.s.) hazretleridir. Eserde kâmil mürşidin sâlike şefkatle nasıl tasarruf ettiği, rabıtanın şirk değil muhabbet köprüsü olduğu izah edilir.

Mürşidin nazarı, sâlikin kalbindeki mâsivâ pasını eriten melekûtî bir kimyadır.

Fasıl VI: Halvet, Sükût ve Açlık Riyâzeti

Nefsi terbiye etmenin üç kılıcı: Az yemek (Kıllet-i Taâm), az uyumak (Kıllet-i Menâm) ve az konuşmak (Kıllet-i Kelâm).

Midesi tıka basa dolu olanın kalbinde hikmet pınarları kaynamaz; dili gıybetle kirli olanın sırrına gayb nurları inmez.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: İnsân-ı Kâmil Olma Şerefi

Bütün bu riyâzetlerin ve mertebelerin tek bir hedefi vardır: Kulun Cenâb-ı Hakk'a ahlâkıyla ayna olan bir 'İnsân-ı Kâmil' haline gelmesidir. İnsân-ı Kâmil, yeryüzünün halifesi ve kâinatın gözbebeğidir.

Sihravemen Letâif Külliyatı; kalbî dirilişin bu eşsiz haritasını samimiyetle arz eder.