İnsan Anatomisi ve Beden Hikmeti: Teşrîh-i Ebdân ve Organların Vazifeleri

Fasıl I: Mikrokozmos Olarak İnsan: Zübde-i Âlem

Şeyh İbrâhîm Hakkı Erzurûmî; Mârifetnâme'nin ikinci ana rüknünde dış âlemden (Âfâk) iç âleme (Enfüs) döner. Şeyh Gâlib'in 'Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen / Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen' beytinde ifade edildiği gibi, insan büyük kâinatın özü ve hülasasıdır.

Göklerde ne varsa insanın bedeninde onun bir misali vardır: Akıl Güneş'e, kalp Ay'a, damarlar nehirlere, kemikler dağlara, kıllar ormanlara benzer. İnsan bedenini tanımayan kimse Hâlık'ın sanatını tam olarak kavrayamaz.

Fasıl II: İskelet Sistemi ve Kemiklerin Mîzânı (248 Kemik Hikmeti)

Erzurûmî insan iskeletindeki 248 kemiğin birbirine nasıl kudsî bir mafsal (eklem) ve kiriş nizamıyla bağlandığını bir tıp ordinaryüsü gibi şerh eder.

Kafatası kemiklerinin beyni bir zırh gibi koruması, omurganın dik duruşu sağlayan esnek yay sistemi ve parmak eklemlerinin alet kullanmaya uygun hendesesi ilâhî hikmetin delilleridir.

Fasıl III: Kalp, Beyin ve Ciğerlerin Hükümranlık Dengesi

Bedendeki üç ana padişah organ:

• Beyin: Düşünce, his ve hareketin merkezi; sinirlerin kaynağı.
• Kalp: Hayat hararetinin ve rûh-ı hayvânînin pınarı; atardamarlar vasıtasıyla bütün uzuvlara can dağıtır.
• Karaciğer: Besinlerin kana dönüştüğü kimyâ fabrikası; toplardamarların menbaı.

Fasıl IV: Beş Zâhirî ve Beş Bâtınî Duyu

Dış dünyayı algılayan beş duyu (Görme, İşitme, Koklama, Tatma, Dokunma) organlarının yapısı ve sinir iletimi anlatılır.

Ardından beyindeki beş iç yeti izah edilir: Hiss-i Müşterek (duyuları toplayan merkez), Hayal (suretleri saklayan hazine), Vâhide/Vâkıa (anlamları sezen güç), Hâfıza (hatırlama deposu) ve Mütehayyile (fikirleri birleştiren sanatkar).

Fasıl V: Dolaşım ve Solunumun Mucizevî Mekaniği

Akciğerlerin kalbin hararetini havayla serinleten bir körük vazifesi görmesi, temiz kan ile kirli kanın vücutta dolaşımı ve her nefeste hayatın yeniden tazelenmesi.

İnsanın bir nefeste iki şükür borcu vardır: Biri nefesi alırken hayat bulduğu için, diğeri nefesi verip zehirlenmekten kurtulduğu için.

Fasıl VI: Sindirim, Boşaltım ve Hücresel Beslenme

Ağızdan giren bir lokmanın çiğnenmesi, tükürükle ıslanması, midede sindirilmesi, bağırsaklardan emilerek karaciğere ve oradan bütün hücrelere dağıtılma serüveni.

Gereksiz atıkların ter, idrar ve dışkı yoluyla kusursuzca tahliyesi, bedenin kendi kendini onaran mucizevî bir şehir olduğunu ispatlar.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: 'Kendi Nefislerinizde de Âyetler Vardır'

Zâriyât Sûresi 21. âyet-i celîlesinde buyrulduğu gibi: 'Kendi nefislerinizde de nice deliller vardır; hâlâ görmez misiniz?' Teşrîh ilmi, insanı kendi beden sarayında secdeye kapanan arif bir kul haline getirir.

Sihravemen Beden Hikmeti Külliyatı; tıp ve tasavvufun bu muazzam terkibini zevkle takdim eder.