Hallâc Müdafaası: Ferîdüddin Attâr, Mevlânâ ve İbnü'l-Arabî'nin Şahitliği

Fasıl I: Tarihin En Büyük İrfânî Dâvâsı ve Şahitler Heyeti

Hallâc-ı Mansûr'un şehâdeti; İslâm düşünce tarihinde hiçbir zaman kapanmayan bir dosya olarak kalmıştır. Zâhir ulemâsı onu tekfir edip idama mahkûm ederken; tasavvuf ve irfan semâsının en büyük yıldızları onu bir 'Tevhid Şehîdi' olarak selâmlamış ve müdafaa etmiştir.

Bu müdafaanın başında Ferîdüddin Attâr, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, İmam Gazâlî ve Yûnus Emre yer alır.

Fasıl II: Ferîdüddin Attâr ve Tezkiretü'l-Evliyâ'nın Zirvesi

Büyük mürşid ve şair Ferîdüddin Attâr; meşhur eseri *Tezkiretü'l-Evliyâ*'yı Hallâc-ı Mansûr'un menkıbesiyle taçlandırmıştır.

Attâr eserinde şöyle feryat eder: 'Şaşıyorum o kimselere ki; Tûr dağındaki kuru bir ağaçtan 'Enallâh' sesi çıktığında bunu kabul ederler de, iki cihanın efendisinin nûruyla aydınlanmış bir velînin ağzından 'Ene'l-Hakk' sesi çıktığında onu taşlarlar!'

Fasıl III: Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Mesnevî'deki Şerhler

Mevlânâ Mesnevî-i Şerîf'in birçok yerinde Hallâc'ı rahmet ve hürmetle anar. Ona göre Hallâc'ın Ene'l-Hakk demesi, kibir değil; benliğini tamamen hiçe saymanın ifadesidir.

Mevlânâ şöyle der: 'Mansûr'un Ene'l-Hakk demesi nûr idi; Firavun'un Ene Rabbüküm demesi ise zulmetti. Biri kendini sıfırladı, diğeri kendini ilâh sandı.'

Fasıl IV: İbnü'l-Arabî ve Fütûhât-ı Mekkiyye'deki Tescil

Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî *el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye* ve *Füsûsü'l-Hikem*'de Hallâc'ı kâmil ariflerin en ön safına yerleştirir.

İbnü'l-Arabî'ye göre Hallâc, Vahdet-i Vücûd sırrını keşfetmiş; ancak vaktinden önce ve nâehil kimselerin bulunduğu bir çarşıda ifşâ ettiği için şeriatın zâhir kılıcıyla cezalandırılmıştır. Katli zâhiren meşru, bâtınen ise şehâdettir.

Fasıl V: Yûnus Emre ve Anadolu İrfanındaki Hallâc Sevgisi

Bizim Yûnus, Anadolu irfânında Hallâc'ı bağrına basmış ve şiirlerinde sıkça terennüm etmiştir:

'Mansûr eydür Ene'l-Hakk çalarlar anı dâra / Hak yoluna bu başı fedâ kılmış erenler'

Anadolu halkı Hallâc'ı hiçbir zaman bir mülhid olarak görmemiş; çocuklarına 'Mansur' adını vererek onun aziz hatırasını yaşatmıştır.

Fasıl VI: İmam Gazâlî'nin Denge ve İnsaf Terazisi

Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî *Mişkâtü'l-Envâr*'da ve *el-Maksadü'l-Esnâ*'da aşırı giden iki tarafı da uyarır: Ne Hallâc tekfir edilmelidir ne de onun sekr halinde söylediği sözler herkes tarafından şuursuzca taklit edilmelidir.

Gazâlî bu sözleri 'Aşk sarhoşluğu' olarak nitelemiş ve sâlikin sekr halinden sahv (ayıklık) haline geçmesi gerektiğini belirtmiştir.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Tarihin Hakikate Teslim Oluşu

Bugün Hallâc'ı idama mahkûm eden kadıların ve vezirlerin adını kimse hatırlamaz; ancak Hallâc-ı Mansûr'un adı tevhid semâsında bir kutup yıldızı gibi parlamaktadır. Hakikat daima galip gelir.

Sihravemen Hallâc Külliyatı; bu büyük velînin tertemiz mirasını hakikat sevdalılarına güvenle takdim eder.