Maslahat-ı Mürsele ve İstıslâh: Fıkıhta Kamu Yararı ve Makāsıd-ı Şerîa
Fasıl I: Maslahat-ı Mürsele Kavramının Tanımı ve Fıkhî Mahiyeti
İslâm hukuk metodolojisinde İmam Mâlik'in en parlak içtihadî katkılarından biri 'Maslahat-ı Mürsele' (bağsız/müstakil kamu yararı) veya 'İstıslâh' prensibidir. Şeriatın ne emrettiği ne de yasakladığı hususi bir nass bulunmayan, ancak İslâm'ın genel gayelerine (makāsıdü'ş-şerîa) uygun düşen ve insanların menfaatini sağlayıp zararı defeden fıkhî tasarruflara maslahat-ı mürsele denir.
Fasıl II: Şeriatın Beş Temel Gayesi (Zarûrât-ı Hamse) ve Maslahatın Hudutları
Maslahat-ı mürsele heva ve hevese göre keyfî hüküm koymak değildir. İmam Mâlik'e göre her maslahat, şeriatın korumayı hedeflediği beş temel esasa dayanmak mecburiyetindedir: Dinin muhafazası, nefsin (canın) muhafazası, aklın muhafazası, neslin (namusun) muhafazası ve malın muhafazası. Bu beş esasa uymayan hiçbir fayda maslahat kabul edilemez.
Fasıl III: Sahâbe Döneminden Maslahat Tatbikatı: Mushaf'ın Cem'i ve Divan Teşkili
İmam Mâlik maslahat-ı mürselenin bid'at olmadığını, bizzat ashâb-ı kirâmın icmâî tatbikatı olduğunu delillendirmiştir: Hz. Ebû Bekr'in Kur'an'ı mushaf haline getirmesi, Hz. Ömer'in divanlar kurup kadılık teşkilatını ihdas etmesi, hapishaneler inşa etmesi ve ziraat arazilerine harâc koyması hep nassın genel ruhuna dayanan maslahat uygulamalarıdır.
Fasıl IV: Amme Menfaatinin Hususi Menfaate Takdimi Kaidesi
Mâlikî fıkıh mektebinde amme (kamu) menfaati, ferdî ve hususi menfaatlerden daima üstün tutulur. Toplumun darlık ve kıtlık dönemlerinde zenginlerin ihtiyaç fazlası mallarından vergi alınabilmesi, kamu sağlığı için karantina tedbirleri ve spekülatif karaborsacıların mallarının rayiç bedelle sattırılması maslahat prensibiyle temellendirilir.
Fasıl V: İstıslâh ile İstihsân Arasındaki İnce Metodolojik Farklar
Hanefîlerin istihsânı zâhirî kıyastan vazgeçip daha kuvvetli bir delile veya gizli kıyasa yönelmek iken; Mâlikîlerin istıslâhı doğrudan şeriatın umumi gayesini ve kamu yararını tahakkuk ettirmeyi hedefler. Şâtıbî el-İ'tisâm'ında Mâlik'in maslahat anlayışını şer'î nassların ruhunu en mükemmel kavrayan sistem olarak tavsif etmiştir.
Fasıl VI: Bid'at ve Hevâ Tehlikesine Karşı Maslahatın Şartları
İmam Mâlik maslahat prensibinin istismar edilmemesi için kat'î şartlar koymuştur: 1. Maslahat akla uygun ve makul olmalıdır. 2. Şeriatın kesin bir nassına ve icmâa asla aykırı olmamalıdır. 3. Maslahat tahakkuk ettiğinde ortaya çıkacak zarar, defedilen zarardan daha büyük olmamalıdır.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Merhamet, Adalet ve Yaşayan İslâm Hukukunun Dinamizmi
Maslahat-ı mürsele; İslâm fıkhının çağlar aşan canlılığının, merhametinin ve adaleti tesis etme kudretinin anahtarıdır. İmam Mâlik bu içtihadî ufkuyla; dinin donuklaşmasını önlemiş, şeriatın rahmet ve hikmet yüklü ruhunu bütün zamanlara taşımıştır.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmam Mâlik'in hangi temel eserleri ve metodolojisi esas alınmıştır?
el-Muvatta', el-Müdevvenetü'l-Kübrâ, Amel-i Ehl-i Medîne, Maslahat-ı Mürsele ve Sedd-i Zerâi' usûlleri esas alınmıştır.
İmam Mâlik'in İslâm fıkıh tarihindeki kurucu vasfı ve unvanı nedir?
'İmâmü Dâri'l-Hicre' (Hicret Yurdunun İmamı) olarak anılan İmam Mâlik, hadis ile fıkhı ilk cem eden ve yaşayan sünneti sistemleştiren büyük müctehiddir.
İmam Mâlik'in Resûlullah'a (s.a.v.) ve sünnete hürmet ahlâkı nasıldır?
Abdest alıp güzel koku sürünmeden hadis rivayet etmemiş, Medine sınırlarında bineğe binmemiş ve 'Resûlullah müstesna herkesin sözü reddedilebilir' hakikatini haykırmıştır.