el-Muvatta' ve Hadis-Fıkıh Tedvini: İslâm Tarihinin İlk Sahih Eseri
Fasıl I: el-Muvatta'ın Telif Sebebi: Ümmet İçin Kolaylaştırılmış ve Düzeltilmiş Yol
İslâm ilim tarihinde hadis ve fıkhı mezcederek sistemli bir şekilde kayda geçiren ilk kurucu şaheser el-Muvatta', 'İmâmü Dâri'l-Hicre' (Hicret Yurdunun İmamı) Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî (v. 179 / 795) tarafından Medine-i Münevvere'de telif edilmiştir. Kelime mânâsı olarak 'kolaylaştırılmış, insanların üzerinde ittifak ettiği düzgün yol' anlamına gelen Muvatta', İmam Mâlik'in kırk yılı aşkın bir süre zarfında süzüp teftiş ettiği en sahih rivayetleri ve fıkhî hükümleri ihtiva eder. İmam Mâlik bu eser hakkında: 'Ben bu kitabı Medine'nin yetmiş fakihi ve âlimine arz ettim, hepsi üzerinde ittifak edip beğendiler; bu sebeple ona el-Muvatta' adını verdim' buyurmuştur.
Fasıl II: Halife Ebû Ca'fer el-Mansûr ile Mülakat: İlmin İstiklâli ve Fıkhî Müsamaha
Abbâsî Halifesi Ebû Ca'fer el-Mansûr hac mevsiminde Medine'ye geldiğinde İmam Mâlik'e büyük bir hürmet göstermiş ve: 'Ey Ebû Abdillâh! İnsanları senin bu kitabın etrafında toplayalım, onu çoğaltıp İslâm beldelerine gönderelim ve herkesi sadece bununla amel etmeye mecbur kılalım, Kâbe'nin duvarına asalım' teklifinde bulunmuştur. İmam Mâlik ise ilmin istiklâlini ve fıkhî müsamahayı koruyan muazzam bir vakarla şu cevabı vermiştir: 'Ey Müminlerin Emîri! Sakın böyle bir şey yapma! Zira Resûlullah'ın (s.a.v.) vefatından sonra ashâb-ı kirâm farklı şehirlere dağılmış, her belde halkına nebevî sünnetten ayrı rivayetler ulaşmıştır. İnsanların benimsediği ve amel edegeldiği şeyleri zorla tek bir kitaba hasretmek tefrikaya yol açar.' Bu tavır, İmam Mâlik'in fıkhî çoğulculuğa ve ilim ahlâkına verdiği ebedî ders olarak tarihe kazınmıştır.
Fasıl III: Muvatta'ın Metodolojisi: Merfû Hadisler, Mevkūf Rivayetler ve Maktû Âsâr
el-Muvatta', sadece Resûlullah'ın (s.a.v.) kavil ve fiillerini bildiren merfû hadislerden ibaret değildir. İmam Mâlik nebevî sünnetin amelî tatbikatını göstermek gayesiyle; Hulefâ-yi Râşidîn başta olmak üzere ashâbın fetvalarını (mevkūf), Tâbiîn'in ve Medine'nin yedi büyük fakihinin (Fukahâ-i Seb'a) ictihadlarını (maktû) bir araya getirmiştir. Bu hususiyet, eseri kuru bir rivayet mecmuası olmaktan çıkarıp canlı bir amel ve fıkıh mektebi haline getirmiştir.
Fasıl IV: İsnadın Altın Zinciri (Silsiletü'z-Zeheb): Mâlik - Nâfi' - İbn Ömer Rivayeti
Hadis tenkidi ve ricâl ilminde 'Silsiletü'z-Zeheb' (Altın Zincir) olarak kabul edilen en sahih isnad, İmam Buhârî başta olmak üzere muhaddislerin icmâıyla: 'Mâlik, Nâfi'den, o da Abdullah b. Ömer'den, o da Resûlullah'tan (s.a.v.)' şeklinde tecelli eden seneddir. Mâlik'in isnad konusundaki tavizsiz hassasiyeti, yalancılardan, hevâ ehlinden ve dinde takvası zayıf olanlardan asla rivayet almaması, Muvatta'ı sıhhatin en üst mertebesine yükseltmiştir.
Fasıl V: İmam Şâfiî'nin Şehadeti: 'Kitâbullâh'tan Sonra En Sahih Kitap Muvatta'dır'
İmam Mâlik'in en parlak talebelerinden biri olan İmam Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî, Muvatta'ın İslâm ilim tarihindeki kudsî mevkiini şu veciz ifadeyle tescil etmiştir: 'Yeryüzünde Allah'ın Kitabı'ndan sonra Mâlik'in Muvatta'ından daha sahih ve daha faydalı bir kitap yoktur.' Bu şehadet, Kütüb-i Sitte musannefatından önce İslâm âleminde Muvatta'ın nass ve fıkıh temel taşı kabul edildiğinin en açık delilidir.
Fasıl VI: Farklı Râvilerin Muvatta' Nüshaları: Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî ve Şeybânî Rivayetleri
el-Muvatta', İmam Mâlik'in ders meclislerinde binlerce talebe tarafından dinlenmiş ve istinsah edilmiştir. Günümüze ulaşan en meşhur ve yaygın nüsha, Endülüslü büyük fakih Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî rivayetidir. Bunun yanında Hanefî fıkhının reisi İmam Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî'nin rivayeti (Muvatta-ı Muhammed), İbnü'l-Kāsım, Ka'nebî ve Ebû Mus'ab ez-Zührî rivayetleri de ilim çevrelerinde büyük rağbet görmüştür.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Resûlullah'ın Şehrinde Amel ve Sünnetin Ebedî Âbidesi
el-Muvatta'; mürekkebin takvâ ile, aklın nass ile, tarihin Medine nûru ile meczolduğu bir irfan âbidesidir. İmam Mâlik bu eseriyle; Resûlullah'ın (s.a.v.) nurlu mescidinde yaşayan sünneti ebedîleştirmiş, İslâm ümmetine kıyamete kadar rehberlik edecek sırat-ı müstakîm caddesini açmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmam Mâlik'in hangi temel eserleri ve metodolojisi esas alınmıştır?
el-Muvatta', el-Müdevvenetü'l-Kübrâ, Amel-i Ehl-i Medîne, Maslahat-ı Mürsele ve Sedd-i Zerâi' usûlleri esas alınmıştır.
İmam Mâlik'in İslâm fıkıh tarihindeki kurucu vasfı ve unvanı nedir?
'İmâmü Dâri'l-Hicre' (Hicret Yurdunun İmamı) olarak anılan İmam Mâlik, hadis ile fıkhı ilk cem eden ve yaşayan sünneti sistemleştiren büyük müctehiddir.
İmam Mâlik'in Resûlullah'a (s.a.v.) ve sünnete hürmet ahlâkı nasıldır?
Abdest alıp güzel koku sürünmeden hadis rivayet etmemiş, Medine sınırlarında bineğe binmemiş ve 'Resûlullah müstesna herkesin sözü reddedilebilir' hakikatini haykırmıştır.