Fasıl I: Fusûs'un Nüzûlü ve Rüyâ-yı Sâdıka: Resûlullah'tan Alınan İlahî Emanet

İslam irfan ve tasavvuf tarihinin en derin, en çok şerh edilen ve tartışılan şaheseri olan Fusûsü'l-Hikem (Hikmetlerin Yüzük Taşları); Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin bizzat kendi ikrarıyla zihinsel bir kurgu veya felsefî spekülasyon değil, rüyâ-yı sâdıkada Resûl-i Ekrem Efendimiz'den (s.a.v.) bizzat teslim alınmış melekûtî bir emanettir.

İbnü'l-Arabî, eserin mukaddimesinde şöyle buyurur: "627 yılı Muharrem ayının son on gününde Şam'da rüyamda Resûlullah'ı (s.a.v.) gördüm. Mübârek elinde bir kitap vardı. Bana hitaben: 'Bu Fusûsü'l-Hikem kitabıdır; bunu al ve insanlara çıkar ki ondan istifade etsinler' buyurdu. Ben de 'İşittik ve itaat ettik, ey Allah'ın Resûlü!' diyerek kitabı aldım. Ona ne bir harf ziyade ettim, ne de bir harf noksan bıraktım..."

Bu sebeple Fusûs; Lâhût âleminden Melekût'a, oradan İnsân-ı Kâmil kalbine inen ilhamî bir vahy-i zıllî (peygamberlik vahyi değil, velayet ilhamı) olarak kabul edilmiş ve Ehl-i İrfan tarafından tebcil olunmuştur.

Fasıl II: 'Fass' (Yüzük Taşı) Metaforu: Peygamberlerin Kalpleri Olarak Hikmet Yuvaları

Kitabın isminde yer alan 'Fass' (çoğulu Fusûs); yüzüğün üzerine kıymetli mücevherin oturtulduğu ve padişahın mührünün nakşedildiği yüzük taşı demektir. İbnü'l-Arabî bu remzi muazzam bir ontolojik derinlikle istimal eder:

  • Yüzük (el-Hâtem): Her bir peygamberin beşerî kalıbı ve mazharıdır.
  • Yüzük Taşı (el-Fass): O peygamberin melekûtî kalbi ve idrak yuvasıdır.
  • Taşın Üzerine Vurulan Mühür (en-Nakş): O peygambere has tecelli eden Cenâb-ı Hakk'ın hususî hikmet kelimesidir (Kelimât-ı İlahiyye).

Her bir nebi, Cenâb-ı Hakk'ın sonsuz esmâsından bir veya birkaçının kâinattaki en kâmil aynasıdır. İlahî kelime o peygamberin kalbine nakşedilmiş; o hikmet de yüzüğün kaşı gibi o peygamberin şahsiyetinde ebedileşmiştir.

Fasıl III: 27 Peygamber ve 27 Hikmet Mizanı: Âdem'den Hâtem'e Varlık Seyri

Fusûsü'l-Hikem, Kur'ân-ı Kerîm'de ismi zikredilen ve irfan silsilesini teşkil eden 27 Peygamberin hikmetlerini 27 müstakil fass (bölüm) halinde şerh eder. Bu sıra rastgele bir kronoloji değil, insanın manevî seyr-i sülûk mertebelerinin kâmil mizanıdır:

  1. Fass-ı Hikmet-i İlahiyye fî Kelimeti Âdemiyye: İlk insanın ve halifetullâh sırrının ilahî hikmeti.
  2. Fass-ı Hikmet-i Nefsiyye fî Kelimeti Şîsiyye: Ruh ve nefis dengesinin, ilahî bağışların hikmeti.
  3. Fass-ı Hikmet-i Sübbûhiyye fî Kelimeti Nûhiyye: Tenzih ve teşbih dengesi, ilahî arınma.
  4. Fass-ı Hikmet-i Kuddûsiyye fî Kelimeti İdrîsiyye: Mekân-ı aliyy ve semavî feleklere urûc hikmeti.
  5. Fass-ı Hikmet-i Rahmâniyye fî Kelimeti Süleymâniyye: Mülk ve melekûtun teshiri, kuşdili ve hâtem sırrı.
  6. Fass-ı Hikmet-i Ferdiyye fî Kelimeti Muhammediyye: Bütün hikmetlerin zirvesi, mutlak vahdet ve Câmiiyyet makamı.

27 sayısı, cefr ilminde de kemâlâtın ve ilahî fütûhâtın tam dairesini temsil eder.

Fasıl IV: Fass-ı Âdemî: Halifetullâh Sırrı ve İnsân-ı Kâmil'in Kâinat Aynası Oluşu

İbnü'l-Arabî Fusûs'un ilk bâbında insanın kâinattaki vazifesini şöyle izah eder: Cenâb-ı Hak kâinatı halk ettiğinde, kâinat henüz cilalanmamış, sûretleri yansıtmayan bir ayna gibiydi. Cenâb-ı Hak kendi esmâ ve sıfâtının cemâlini ve kemâlini eksiksiz temâşâ etmek murad buyurdu ve o aynanın cilası olarak Hazret-i Âdem'i yarattı.

Âdem, yani İnsân-ı Kâmil; kâinatın göz bebeğidir. Göz bebeği olmaksızın göz nasıl göremezse, İnsân-ı Kâmil olmaksızın da kâinat Hakk'ı hakkıyla idrak edemez. İnsan 'Zübde-i Âlem' (kâinatın özü) olup, Arş'tan Ferş'e bütün mevcudatın özeti ve halifesidir.

Fasıl V: Fass-ı Mûsevî ve Îsevî: Celâl ve Cemâl Dengesi, Kelimetullâh Sırrı

Fusûs'un en muazzam tahlillerinden biri Hz. Mûsâ ile Hz. İsa (a.s.) arasındaki ilahî sıfatlar mukayesesidir:

Hz. Mûsâ; Cenâb-ı Hakk'ın Celâl sıfatının, şeriatın, kanunun ve Tur dağındaki heybet tecellisinin mazharıdır. Firavun'un zulmünü parçalayan asa, ilahî adaletin tecessümüdür.

Hz. İsa ise Cenâb-ı Hakk'ın Cemâl sıfatının, Rahmânî nefhasının ve lütfunun mazharıdır. Babasız olarak Cebrail'in nefhasıyla 'Kelimetullâh' olarak halk edilmiş, dokunduğu körleri iyileştirmiş, ölüleri diriltmiştir. Bu iki hikmet; Celâl ve Cemâl dengesiyle kâinatın iki kanadını temsil eder.

Fasıl VI: Fass-ı Muhammedî: Camiu'l-Esmâ ve Ferdiyyet Makamı

Fusûsü'l-Hikem'in 27. ve son bâbı, Hatmü'l-Enbiyâ Hazret-i Muhammed Mustafâ'ya (s.a.v.) tahsis edilen Fass-ı Hikmet-i Ferdiyye'dir. Şeyh-i Ekber'e göre diğer 26 peygamber Cenâb-ı Hakk'ın belirli esmâsına mazhar iken, Efendimiz (s.a.v.) bütün esmâ ve sıfâtı câmi olan İsm-i A'zam'ın ve Lafza-i Celâl'in (Allah) mutlak mazharıdır.

Efendimiz'in hikmeti 'Ferdî'dir; zira vahdet deryasının en kâmil tecellisidir. O, hem evveldir hem âhirdir, hem zâhirdir hem bâtındır. Kâinat O'nun nurundan yaratılmış, nübüvvet zinciri O'nunla kemâle ermiştir. Bu bâb, tasavvufi tevhîdin ve Hakîkat-i Muhammediyye'nin ulaştığı en yüce zirvedir.

Fasıl VII: Şârihlerin Nazarında Fusûs: Dâvûd-ı Kayserî, Kâşânî ve Câmî Şerhleriyle Vuslat

Fusûsü'l-Hikem, asırlar boyunca İslam coğrafyasında yüzlerce büyük allâme tarafından şerh edilmiştir. Osmanlı Devleti'nin ilk medresesi olan İznik Medresesi'nin ilk müderrisi Dâvûd-ı Kayserî'nin kaleme aldığı Matla'u Husûsi'l-Kelim fî Şerhi Fusûsi'l-Hikem, Osmanlı düşünce hayatının felsefî ve irfânî temel taşını oluşturmuştur.

Abdürrezzâk el-Kâşânî ve Molla Câmî şerhleriyle zenginleşen bu gelenek; Fusûs'un kuru bir felsefe değil, kalbi kesret dağınıklığından kurtarıp Vahdet-i Vücûd nûru ile doyuran bir irfânî seyr olduğunu tescil etmiştir.

Sihravemen İlimler Akademisi Hikmet ve İrfân Odası'nda serdedilen bu Fusûsü'l-Hikem Külliyatı; hakikat taliplerine ezelî peygamberlik meş'alesinin hikmet pınarlarından kana kana içme imkânı sunmaktadır.