Fenâ ve Bekâ Sırrı: Cem ve Fark, Gaybet ve Huzûr, Tevhidin Zirvesi

Fasıl I: Fenâ Nedir? Kendi Varlığından Geçmek

Tasavvufun en yüksek ve hassas mertebesi 'Fenâ' (yok oluş) mertebesidir. İmam Kuşeyrî fenâyı şöyle tarif eder: Fenâ, kulun bedeninin maddeten yok olması demek değildir; kulun kendi nefsinin arzularından, kötü ahlâkından ve benlik iddiasından sıyrılmasıdır.

'Kötü vasıflarından fâni olan kimse, ilâhî güzel ahlâk ile bâkî olur.' Fenâ fi'llâh, kulun iradesinin Allah'ın iradesinde erimesidir.

Fasıl II: Bekâ bi'llâh: Sahve Dönüş ve Halk İçinde Hak İle Olmak

Fenâ makamında kalıp kendinden geçenler henüz noksandır; kemâlât makamı ise 'Bekâ' (ilâhî nûr ile dirilmek ve uyanık kalmak) mertebesidir.

Bekâ ehli olan arif, Hakk'ın varlığıyla dirilmiş olarak cemiyete geri döner; halkın arasında yaşar, ticaret yapar, irşad eder ama kalbi bir an bile Allah'tan gafil olmaz.

Fasıl III: Cem ve Fark Dengesi

Kuşeyrî'nin en derin formülü:

• Fark: Kulun kendini kul, Allah'ı Rab olarak bildiği ibadet ve şeriat mertebesidir (Kesret).
• Cem: Bütün fiillerin ve tecellîlerin yalnızca Allah'a ait olduğunu müşâhede ettiği hakikat mertebesidir (Vahdet).

'Farksız Cem zındıklıktır (şeriatı iptal eder); Cemsiz Fark ise atâlettir (ruhtan yoksun şekilciliktir).' Hakiki tevhid, Cem ve Fark'ı aynı anda cem edebilmektir.

Fasıl IV: Gaybet ve Huzûr Hâlleri

Sâlikin kalbine ilâhî bir tecellî vurduğunda, etrafındaki insanları, dünyayı ve hatta kendi bedenini unutur; bu hale 'Gaybet' denir. Bu gaybetin neticesinde ise Cenâb-ı Hakk'ın huzurunda hazır bulunma (Huzûr) hâli tahakkuk eder.

Fasıl V: Sekr ve Sahv: Mânevî Sarhoşluktan Ayıklığa

Bâyezîd ve Hallâc gibi zevk ehlinin yaşadığı cezbe hâli 'Sekr' (mânevî sarhoşluk) olarak adlandırılır. Cüneyd-i Bağdâdî ve Kuşeyrî'nin temsil ettiği Ehl-i Sünnet omurgası ise 'Sahv' (mânevî ayıklık) makamını her zaman sekrden üstün tutmuştur.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) mi'racda en yüksek vuslatı yaşadığı halde ayık olarak ümmetine dönmüş ve sabah namazını kıldırmıştır.

Fasıl VI: Şathiyyâtın Tashihi ve Şeriat Kalkanı

Kuşeyrî, cezbe anında ariflerin ağzından dökülen şathiyyâtı (şeriata zâhiren aykırı görünen sözleri) hüsn-i zanla te'vil eder; ancak sâliklere bu sözleri taklit etmeyi kesinlikle yasaklar.

Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Lâ Mevcûde İllallâh Şuuru

Hakiki muvahhid; kâinatta Allah'tan başka hakiki bir fâil, hakiki bir mâlik ve hakiki bir vücûd sahibi olmadığını bizzat kalbinde müşâhede eden kimsedir.

Sihravemen Fenâ ve Bekâ Külliyatı; tevhidin bu en ince ve kudsî sırlarını idrak ettirir.