el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân: Fıkıh, Dirâyet ve Âyetlerin Hükümleri

Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr el-Ensârî el-Kurtubî (ö. 671/1273), Endülüs'ün kadîm ilim başkenti Kurtuba'da doğmuş, Moğol ve Haçlı istilaları devrinde Mısır'a hicret ederek ilmini neşretmiş büyük bir müfessir, muhaddis ve zâhid fakihtir.

Kurtubî, fıkıhta Mâlikî mezhebine mensup olmakla birlikte mutaassıp değildir; delilin kuvvetine göre diğer müctehidlerin görüşlerini benimsemekten çekinmeyen müstakil bir dirâyet ve tahkik sahibidir.

Eser, Kur'ân-ı Kerîm'deki ahkâm âyetlerini tafsilatıyla izah etmek, fıkhî hükümleri sünnet ve sahâbe kavilleriyle temellendirmek amacıyla telif edilmiştir. Kurtubî, sadece ahkâm âyetleriyle yetinmemiş, itikādî, ahlâkî ve kıssalara dair âyetleri de tefsir ederek tefsirini evrensel bir ilim ansiklopedisine dönüştürmüştür.

Müellif mukaddimesinde metodunu şöyle özetler: Âyetlerin nüzûl sebeplerini belirtmek, kıraat vecihlerini zikretmek, lügat ve i'râb tahlillerini yapmak, fıkhî meseleleri madde madde numaralandırarak delilleriyle müzakere etmek.

Kurtubî tefsirinde her âyeti fıkhî meselelere (mes'ele) ayırır. Bir âyetten bazen yirmi, bazen otuz müstakil fıkıh meselesi istinbât eder. Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî imamlarının yanı sıra Evzâî, Sevrî ve İbn Cerîr et-Taberî gibi büyük müctehidlerin görüşlerini tarafsızca nakleder.

Kendi mezhebi olan Mâlikîliğin delillerini serdederken, eğer Şâfiî veya Hanefî mezhebinin delili nassa daha kuvvetli dayanıyorsa açıkça o görüşü tercih ettiğini beyan eder.

Kurtubî, tefsirinde asılsız kıssalardan ve sahih senedi bulunmayan İsrâiliyyât haberlerinden şiddetle kaçınır. Taberî ve Sa'lebî gibi önceki müfessirlerin naklettiği efsanevî rivayetleri tenkit süzgecinden geçirerek zayıf ve bâtıl olanları ayıklar.

Kur'an'ın şanına ve peygamberlerin ismet sıfatına leke sürebilecek uydurma nakillere karşı tavizsiz bir duruş sergileyerek rivâyet tefsirini hurafelerden arındırır.

Kurtubî, Arap şiirini ve kadîm lehçeleri mükemmel derecede bilen bir edebiyat üstadıdır. Âyetlerin tefsirinde Sîbeveyhi, Zeccâc, Ferrâ ve İbnü'l-Enbârî gibi nahiv otoritelerinin görüşlerine başvurur.

Farklı mütevâtir kıraatlerin âyetlerin manasını nasıl zenginleştirdiğini, fıkhî hükümlerdeki çeşitliliğin kıraat farklılıklarına nasıl dayandığını vukūfiyetle gösterir.

Kurtubî sadece bir fakih değil, aynı zamanda kalbî amelleri ve nefis terbiyesini derinden idrak etmiş bir zâhid âlimdir. Âyetlerin tefsirinde riyâ, kibir, haset ve dünya sevgisi gibi kalbî marazların tedavisine geniş yer ayırır; Kuşeyrî ve Gazâlî'den işârî iktibaslar yapar.

Şeriatın zâhirini korurken, bâtınî ihlası ve takvâyı ibadetlerin can damarı olarak takdim eder.

el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân'ın nihâî gayesi, kulun ilahî emirlere körü körüne bir taklitle değil, hikmetini ve delilini idrak ederek şuurlu bir teslimiyetle sarılmasını temin etmektir.

Kurtubî tefsiri, aklın dirâyetini naklin kudsiyetiyle mezcederek İslâm kütüphanesinin en sağlam ahkâm sütununu dikmiştir.